Landereño
Landereño
Landereño
Landereño
Landereño
2. Erregimen Zaharraren krisia
2.1.1. Ekonomia Feudala (Nekazaritza (3), Desberdintasunak (2), Banaketa (2))
Nekazaritza
Biztanleriaren gehienak lurra lantzen zuen, %80-90 orokorrean.
Britainia Handian hiru laurdenak ziren nekazariak.
Errusian %90etik gora ziren nekazariak.
Desberdintasunak
Europa ekialdean nekazariak morrontza erregimenean zeuden, ia-ia esklabotza egoeran.
Europa mendebaldean eta Mediterraneoan, nekazarien egoera legala hobea zen, baina produkzioaren zati handiena lurjabeen eskuetan geratzen zen (jaunak, Eliza eta Estatuaren eskuetan, alegia).
Banaketa
Nekazariek hamarrena ordaintzen zioten Elizari; errentak eta era askotako betebeharrak eta zerbitzuak ordaintzen zizkioten jaun feudalari, eta Estatuari eta, gainera, zerga zuzenak eta zeharkakoak ere ordaindu behar zituzten.
Lurra, orokorrean, jabe aristokraten edo goi-kleroaren esku zegoen, eta horiek errentak kobratuta edo jabetzak zerbitzarien bitartez ustiatuta bizi ziren, zergarik ordaindu gabe. Gizarte talderik pribilegiatuenak noblezia eta goi-kleroa ziren.
2.1.2. Estamentuzko gizartea (Banaketa, Pribilegiatuak (8), Hirugarren Estatua (2))
Banaketa: Hiru estamentu zeuden eta estamentu bakoitzak oso eskubide desberdinak zituen: noblezia, kleroa eta hirugarren estatua” edo herria.
Pribilegiatuak (Noblezia eta Kleroa)
Zerga salbuespena.
Sistema judizial berezia.
Galdeketetan ezin zituzten torturatu (Hirugarren estatukoak bai).
Goi karguen monopolioa.
Lurraren eta jabetza horietan bizi zirenen gaineko eskubide feudalak eta jaun eskubideak.
Goi kleroko kideak noblezian erreklutatzen ziren, eta kideok beste edozein nobleren pribilegio berberak zituzten.
Lurraren jabetzaren bi herenak Elizarenak eta nobleziarenak ziren.
Hirugarren Estatua Pribilegio juridikoak eta zerga pribilegioak handiagoak izaten ziren Europa ekialdeko erreinuetan (Polonia, Hungaria, Errusia eta abar), Europa mendebaldekoetan baino (Britainia Handia, batez ere).
Gainerako biztanleek, 27 milioi pertsonak, Hirugarren Estatua osatzen zuten, eta horren barruan, oso egoera ezberdinak zeuden:
Burgesak
Eskulangileak
Merkatariak
Hiriko biztanleria gehiena
Nekazariak
…
Hirugarren Estatuko sektorerik aberatsenak ere asmo bat zuen: kleroari eta nobleziari pribilegioak kentzea.
2.1.3. Monarkia Absolutua (Zer da?, Ezaugarriak (3), Non (2), Salbuespenak (2))
Zer da? Erregimen Zaharreko estaturik gehienak monarkia absolutuaren legitimitatea Jaungoikoak berak ematen omen zuen.
Ezaugarriak
Erregeak Jaungoikoaren aurrean soilik zuen erantzukizuna.
Erregearen aginteak ez du mugarik edo kontrolik.
Hala ere, praktikan, absolutismo politikoa Elizaren eta nobleziaren aginteak mugatzen zuten.
Non
Austria, Prusia, Suedia, Espainia edo Frantzian.
Absolutismoaren ezaugarriak nabarmenagoak ziren Errusiako inperioan edo Turkian.
Salbuespenak
Erresuma Batua: 1688ko iraultzak parlamentuari eman zion errege agintearen zati bat. Beraz, monarkia parlamentario bat zegoen.
AEB: Ingalaterrarekiko independentzia lortu zuenean, aginte sistema guztiz berria ezarri zuen, europar askok kopiatzeko irrikan egongo diren agintea: Errepublika bat jarri zuten eta Konstituzio bat osatu.
2.2. Pentsamendu Ilustratua
-
XVIII. mendean, gertaera iraultzaileak baino lehen,
XVIII. mendeari “argien mendea” esaten zaio, Ilustrazioaren garaia, munduaren azalpen arrazionalak tradizioaren edo superstizioaren itzalak argitu zituelako.
Zenbait pentsalarik zalantzan jarri zituen planteamendu erlijiosoak, Elizak gizartean zeukan eragina, absolutismo politikoaren oinarrian zeuden gizartearen uste sendoak, estamentuka oinarritutako ordena soziala eta ideia eta sinesmen tradizionalak.
Zientzietako gaiak garatzeari eman zioten eta Bibliako gizakiaren sorkundearen gaineko kontaerak zalantzan jarri ziren:
Matematikak eta Fisika: Leibniz eta Newton.
Astronomia: Laplace.
Kimika: Lavoisier.
...
Adam Smith britainiarrak liberalismo ekonomikoaren oinarri teorikoak eraiki zituen Nazioaren aberastasuna izaerari eta zergatiei buruzko ikerketa lanean (1776).
-
Aurrerakuntza ekonomikoa lortu nahi bada, produkzio faktoreak (kapitala, lurra eta lana) aske utzi behar dira. Ordura arte, nobleziaren eta kleroaren kontrolpean zeuden.
-
Merkantzien balioa eta prezioa lanetik datoz eta aberastasuna langileak sortzen du. Hau oso plantemendu harrigarria zen garai hartan, lana gaizki ikusita baitzegoen goi klasekoen artean.
Locke
-
Pentsamendu ilustratuaren aurrekari bat izan zen. XVII. mendean bizi izan zen ingeles hau eta 1688ko iraultza justifikatu zuen.
-
Bere ustez, gobernarien eta gobernatuen artean erlazioak arautzeko ”kontratu sozial” bat egin behar zen.
Voltaire
-
Nor zen? Lockeren eta beste autore batzuen ideiak zabaldu zituen lehenengoz Frantzian.
-
Lana: Gutun filosofikoak. Askatasun politikoa eta tolerantzia erlijiosoa aldarrikatu zituen.
Montesquieu
-
Nor zen? Frantziako noble dirudun bat zen. Zientzia politikoaren eta soziologiaren sortzailea kontsideratzen da.
-
Lana: Legeen espiritua.
-
Konstituzio baten bidez kontrolatutako sistema monarkikoa proposatu zuen.
-
3 aginteak banatuta aurkezten zituen: legegilea, betearazlea, judiziala.
-
Erregeen absolutismoa zalantzan jartzeko oinarri teorikoak finkatu zituen eta Ipar Ameriketako 1787ko konstituzioa eta XIX. mendean idatziko diren konstituzio gehienak bere doktrinetan euskarritu ziren.
-
Rousseau
-
Lanak
-
Gizartearen arteko desberdintasunaren jatorriei eta oinarriei buruzko diskurtsoa. Gizarte ordenak pertsonen arteko jatorrizko berdintasuna usteldu duela dio.
-
Gizarte kontratua: Gobernua kontratutzat ikusten du. Baina hori ez da kontratu politiko hutsa, pertsonen arteko akordioa baizik. Kontratu horrek “gehienen borondatea” adierazi behar du eta gobernua bigarren mailan dago. Ideia hau ondorengo planteamendu demokratikoetan jasota geratuko da.
-
Ideia ilustratuen multzoa hasieran elite txiki batzuen artean hedatu zen; apaizek eta burges aberatsenek soilik zekiten irakurtzen. Argitalpenik eraginkorrena Diderot eta D´Alembert-ek zuzendutako Entziklopedia (1751-1776) izan zen. “Zientzia, arte eta tekniken hiztegi arrazoitua”. Garaiko ezagutzen egoera zen, baina, aldi berean, erakunde politiko eta erlijiosoen aurkako zeharkako kritika ere bazen.
-
1702an, Britainia Handian lehenengo egunkaria sortu zen.
2.2.5. Absolutismo Ilustratua (3)
Despota ilustratuek herriarentzat “hoberena” nahi omen zuten, baina herriaren iritzia ez zitzaien interesatzen. Todo para el pueblo, pero sin el pueblo zen bere lema.
Pentsamendu ilustratua modan egon zen errege gorteetan eta klero eta nobleziako zenbait sektoretan:
Prusiako Federiko II.ak eta Errusiako Katalina II.ak harrera ona egin zioten Voltaire filosofoari.
Austriako Jose II.ak oso kontuan izaten omen zituen Montesquieu eta Rousseau-ren ideiak.
Espainian Inkisizioak Rouseauren lanak debekatu zituen, baina Carlos III.aren ministro batzuk Voltaire-ren jarraitzaile omen ziren.
Aurrerapen ekonomikorako eta biztanleen bizitza eta heziera hobetzeko, beharrezkoa zen gizarte ordenaren oinarriak goitik behera aldatzea, baina agintariek ez ziren horren aldeko. Izan ere, Frantziako Iraultzaren ondoren, Austriako, Prusiako, Errusiako eta Espainiako monarkek bertan behera utzi zituzten ideia ilustratuak; absolutismoaren alde egin eta, ilustratu baino gehiago, despota eran jardun zuten.
2.3. Estatu Batuak: nazio baten sorrera
2.3.1. Iraultzaren aurrekariak (Nazio berria, Kolonietako gizartea (3), Porturik garrantzitsuena)
Nazio berria: Ipar Ameriketako ekialdeko kostaldean, Britainia Handiko koroaren jabetzeko hamahiru kolonia zeuden. Jabetza horietan lehenengo errepublika sortu zen, eta bertako gobernua konstituzio baten bidez araututa gelditu zen. Horretarako, biztanleak britainiarren agintetik irten ziren, eta, gainera, berdintasuna eta askatasuna sustatzen zituzten ideia iraultzaile nagusiak antolaketa politiko eta sozial berrian sartu zituzten.
Kolonietako gizartea
Etorkinen jario etengabeak eragindakoa zen. Ez zeuden Europako sistema feudal zorrotzaren ezaugarriak eta jaraunspenezko nobleziarik ere ez zegoen.
Hegoaldeko kolonietan sistema esklabista antolatu zen eta esklaboek tabako, azukre eta kotoiaren laborantzetan egiten zuten lan.
Bertako gizartea honako hauek osatzen zuten:
Lurjabe handiek eta txikiek.
Hirietako langile askeek.
Mendebaldean lur berriak okupatzeko eta baliabideak ustiatzeko aukera zuten langileak.
Merkataritza trafiko aktiboa kontrolatzen zuten merkatariak, eta esklaboak ugariago ziren hegoaldeko kolonietan.
Porturik garrantzitsuena: Hamahiru kolonietako hiri eta porturik garrantzitsuena Filadelfia zen, eta 1760an 25.000 biztanle zituen.
2.3.2. Independentzia gerra (Eragilea, Zazpi Urteko Gerra, Matxinada, Armada, Bakea)
Eragilea: Kolonoek ez zeuden gustura jasaten zuten tratuarekin; metropoliari aberastasuna eta zergak bidaltzen zizkioten, baina guztiz baztertuta zeuden erabakiak hartzeko orduan. Horregatik, XVIII. mendearen erdialdetik aurrera, Britainia Handiarekiko mendetasun gogorraren aurkako iritzia zabaldu zen.
Zazpi Urteko Gerra: (1748-1756) Ingalaterrak Frantziari irabazi zion eta, horretarako, amerikar kolonoen laguntza izan zuen. Kolonoek irabazle sentitu ziren eta Ingalaterraren esker ona espero zuten, baina metropoliak zergak igo zizkien, gerra gastuak finantzatzeko. Horrela, azukrearen eta beste produktu batzuen zerga berriak sortu ziren, kolonoen ezinegona handiagotuz.
Matxinada: 1773eko abenduaren 16an, Bostoneko portuan istilu larria egon zen,Tearen matxinada. Altxamendu honen zergatia Londreseko gobernuak tearen merkataritzari ezarritako zerga berria izan zen. Kolono gazte batzuek, indiar mozorrotuta, Ekialdeko Indien Konpainiako (tea Ipar Ameriketara esportatzeko monopolioa lortu zuen konpainia honek) hiru itsasontzietako kargamendua itsasora bota zuten. Tropa ingelesek gogor zapaldu zuten altxamendua eta gobernuak Bostoneko portua ixteko agindua eman zuen, baina, horren eraginez, haserrea biztanleria osora zabaldu zen.
Armada: Gobernu britainiarren errepresio neurrien ondorioz, Independentzia Gerra hasi zen. Kolonoek milizianoen armada eratu eta agintean George Washington jarri zuten. Lehenengo arazoa tropak ekipatzeko armarik eta muniziorik ez edukitzea izan zen. Gerra ontzirik ere ez zeukaten eta ingelesek erabateko nagusitasuna zuten itsasoan. Beraz, atzerriko potentzien (Frantzia, Espainia) laguntza lortzea ezinbestekoa zen.
1783an, Britainia Handiak Estatu Batuen independentzia onartu zuen, Versailleseko Itunean.
Bakea:
2.3.3. Lehenengo Konstituzio Modernoa (Iritzi desberdinak (2), Hitzarmena (8), Arazoa)
Iritzi desberdinak: Independentzia konkistatu ondoren, antzinako kolonia guztiek ados jarri beharra izan zuten, eta hori oso konplexua izan zen:
Hegoaldeko kolonietan, etxe handietan bizi ziren lurjabeek agintzen zuten; laborantza lur handiak zituzten eta esklabo beltzek lantzen zituzten lur hauek. Lurjabeek esklabotasuna abolitzearen aurka zeuden eta elkarrekiko ia independenteak ziren Estatuen konfederazioa sortu nahi zuten.
Iparraldeko koloniak burgesek eta nekazaritzako jabe txikiek kontrolatzen zituzten. Buruzagi politikoek neurri erradikalagoak proposatzen zituzten eta estatuen arteko batasun handiagoa nahi zuten.
Hitzarmena: 1787an, antzinako kolonietako 55 ordezkari Filadelfian bildu ziren, konstituzio bat idazteko asmoz. Joera arteko paktua lortu zen:
Konstituzio hau ilustratuek defendaturiko berdintasun eta askatasun printzipioetan oinarritzen zen.
Erregimen errepublikanoa eta demokratikoa ezarri zen.
Gobernu federal bakarra eratuko zen.
Errepublikako presidente bat izango zuten.
Legegintzarako bi ganbera izango ziren: Kongresua eta Senatua.
Baina, aldi berean, estatu bakoitzak barne politikan eskumen handiak izango zituen gobernu autonomoa eduki zezakeen.
Emendakin batzuk kenduta, gaur egun ia-ia berdin mantentzen dute konstituzio hau.
Eragin handia izango du Europako iritzian eta politikan.
Arazoa: Saihestu egin zuten beltzen esklabotasunaren gaia eta Sezesio Gerrara arte ez zuten ebatzi (1861-1865); arazo horren ondorioz, gaur egun ere arrazen diskriminazioa agerikoa da.
2.4. Frantziako iraultza
2.4.1. Iraultzaren aurrekariak (Gizartea, Krisia, Estatu Nagusiak)
1789: Iraultzaren eztanda (Cahiers de doléances, Bozkatzeko era eta eztabaidak)
Gizartea: XVIII. mendeko bigarren erdian, Frantziako ekonomia hedatzen hasi zen; bertako gizarte egituran arazoak zeuden eta estatu monarkikoa krisian zegoen. Estamentu pribilegiatuen aldeko arau ekonomikoen eta sozialen aurkako iritzi orokorra zegoen.
Goi burgesiak ez zeukan gizartean gora egiteko eta agintea lortzeko aukerarik.
Nekazariak gero eta haserreago zeuden zerga feudalak zirela-eta.
Hirietako langileek prezio handiak jasan behar izaten zituzten.
Krisia: Frantziako estatuak finantza krisi larria zeukan: gastuak sarrerak baino handiagoak ziren eta zor iraunkorra zegoen. Krisi hori konpontzeko, noblezia eta kleroaren zerga pribilegioak ezabatuko zituen zerga erreforma behar zen. Monarkiaren lehen ministroek (Turgot, Calonne, Necker) estamentu pribilegiatuek zergak ordaintzea proposatu zuten, baina ezin izan zuten onartzea lortu.
Estatu Nagusiak: Pertsona gorenek Erreinuko Estatu Nagusien bilera eskatu zuten; Erdi Aroko biltzar horietan, estamentuak (kleroa, noblezia eta hirugarren estatua) bakoitza bere aldetik biltzen ziren erregearen proposamenei oniritzia emateko; azkeneko deialdia 1614an egin zen. Necker-ek 1789ko maiatzaren 1erako deitu zituen Estatu Nagusiak.
Herri altxamenduak (Uztailaren 14a, La Grande Peur, Legeztapena, Erregea)
Cahiers de doléances: Hirugarren Estatuko ordezkariak aukeratu beharra zegoen. Hiru estamentuetako hautesleek Estatu Nagusien bilerara eraman beharreko kexak eta errebindikazioak eman zizkieten ordezkariei. Hautaturiko ordezkariak 60.000 kexa ingururekin iritsi ziren Parisera; kexarik gehien-gehienak hamarrenak eta gainerako zerga feudalak ordaindu behar izateari buruzkoak ziren.
Bozkatzeko era eta eztabaidak: Ordezkari kopuru bera izango al zuen estamentu bakoitzak? Bereiztuta ala elkarrekin egingo ziren bozketak?
Hirugarren Estatuak bozketa pertsonaka egitearen aldekoa zen, kiderik gehien zituen taldea baitzen.
Ekainaren 20ko goizean, hirugarren estatuko ordezkariek itxita aurkitu zuten biltzeko tokia eta hurbileko areto batera joan ziren, Jeu de Paume izeneko aretora (Pilota Jokoa); bertan, apaiz batzuekin batera, “inoiz ere ez bereizteko eta egoerek eskatzen zuten bakoitzean biltzeko” zina egin zuten, “harik eta erreinuko konstituzioa euskarri sendoetan ezarri eta berretsi arte”.
Erregeak, gobernuak eta klero eta nobleziako sektore batzuek hasieran ez zuten prozesu hori onartu, baina ekainaren 27an Luis XVI.ak hirugarren estatura batzeko agindua eman zien oraindik ere horren aurka zeudenei.
Uztailaren 7an, Frantziak Biltzar Konstituziogilea zeukan.
Uztailaren 14a: Ordura arte iraultza baketsua eta legezkoa izan zen. Erregeak eta sektore kontserbadoreenek ez zuten absolutismoaren amaiera onartu nahi izan. Orduan, Pariseko kaleetan herri-altxamendua hasi zen. Jendetza Bastilla izeneko gotorleku eta espetxera joan zen, armen eta polboraren bila; gotorleku hori aginte absolutuaren sinboloa zen, eta herriak uztailaren 14an okupatu zuen; egoera hori, gaur egun, Frantziako jaialdi nazionala da.
La Grande Peur: Iraultza Frantziako hirietara eta herrixketara hedatu zen. Udalbatzar berriak eratu ziren eta horiek onartutako agintaritza bakarra Biltzar Nazionalarena zen. Landa inguruan ere nekazaritza iraultza zabaltzen joan zen. La Grande Peur-en garaian (Beldur Handia), nekazariek jaunei zergak eta prestazioak ordaintzeari utzi eta gotorlekuak, nobleen artxibategiak eta feudalismoaren gainerako sinbolo guztiak suntsitu zituzten.
Legeztapena: Biltzar Nazionalak, egoera hori ikusita, bilkura oso garrantzitsua egin zuen abuztuaren 4an eta, errealitatean egiten ari ziren suntsipena legeztatzea erabaki zen. Zor pertsonalak eta hamarrenak kalte-ordainik gabe ezabatu ziren eta lurra zergapetzen zuten eskubideak jabeei kalte-ordaina emanez indargabetu ziren. Zerga berdinak, zigor berdinak eta kargu publikoak lortzeko aukera berdinak ezarri ziren.
Erregea: Ez zituen dekretuak sinatu nahi izan eta, hau ikusita, Pariseko herriak manifestazio erraldoia egin zuen Versailleseko jauregiraino. Herriaren presiopean, erregeak dekretuak sinatu egin behar izan zituen.
Etapa moderatua. 1791ko konstituzioa (Agintea, Hauteskundeak, Finantzak, Aurka, Joerak (4))
Agintea: Aginte banaketan oinarritutako monarkia konstituzionala ezarri zen. Erregearen aginte betearazlea mugatua zen, eta aginte legegile ia osa Biltzar Nazionalaren esku zegoen.
Hauteskundeak: Zentsuaren araberako hauteskunde sistema (edo erroldaren araberakoa edo sufragio zentsitarioa deitu ohi zaio baita ere) ezarri zen, hau da, aberastasun maila jakina zuten gizonezko herritarrek soilik eman zezaketen botoa, biztanleriaren gehiengoa bozkatzeko eskubiderik gabe utziz. Erregeak konstituzioa sinatu zuen.
Finantzak: Biltzar Konstituziogileak zeharkako zergak ezabatu eta zerga zuzenen sistema ezarri zuen, denentzako berdina eta justuagoa izango zena. Baina nazioaren diru kutxak hutsik zeuden eta, hori konpondu nahian, Biltzar Konstituziogileak kleroaren ondasunak nazionalizatu zituen, ondoren saltzeko asmoz. Apezpikuak eta apaizak, beste funtzionario batzuk bezala, aukeratu egiten ziren eta Estatutik jasotzen zituzten soldatak; era berean, erlijiosoen komentu guztiak desegiteko erabakia ere hartu zen.
Aurka: Aita Santuak kondenatu egin zuen kleroaren lege egoera berria eta Eliza nazional frantsesa ezartzea, baita printzipio iraultzaileak ere. Horren ondorioz, iraultzaren aurkako asaldura nabarmendu zen. Erbesteratu frantsesak konspiratzen hasi ziren, eta Europako erregeei eta gorteei presioa egiten zieten, Frantzian esku har zezaten.
Joerak
Italiako iparraldean erregeorde batek gobernatzen zuen.
1791ko ekainean, Tullerias jauregitik, Erregearen familiaren ihesa modu lazgarrian amaitu zen: erregearen familiakoak ezagutu eta atxilotu egin zituzten. Biltzarrak erregeari aldi baterako eginkizunak kendu zizkion.
Herria Luis XVI.aren kontra azaldu zen.
Noblezia burgesia moderatutik urrundu egiten zen.
Burgesia moderatua herriaren errepublikaren aldeko gurarien beldur zen, eta prezioen igoera geldiezina zegoen, ezinegona areagotuz.
Biltzar Legegilea (1791-1792) (5)2.4.5.
-
Parlamentu berria edo Biltzar Legegilea hauteskunde prozesuaren bitartez hautatzen zuten eta 745 diputatuk osatzen zuten. Lege marko horrek eta hauteskunde prozesuak alderdi politikoak edo klubak sortzea eragin zuen, eta horiek hainbat interes eta iritzi politikoren ordezkari ziren.
-
Klub iraultzailerik ospetsuena jakobinoena izan zen; Saint Jacques fraide dominikarren komentuan biltzen zirelako hartu zuten izen hori. Zatiketa batzuen ondoren Robespierrek hartu zuen talde honen agintea.
-
Jakobinoen ezkerretara, cordeliers izenekoak zeuden, eta horien egoitza frantziskotarren antzinako komentu batean zegoen. Horien jokabide politikoak erradikalagoak ziren: sufragio unibertsalaren aldekoak ziren, hau da, herritar guztiek bozkatzeko eta partaidetza politikorako eskubidea zutela uste zuten; eskubide hori 1791ko konstituzioan, aberatsenentzat soilik zegoen jasota. Cordeliers zeritzenen taldekoek monarkia kentzea eta errepublika ezartzea eskatzen zuten; horien zuzendariak Marat eta Danton ziren, eta herri mailarik apalenaren ordezkari ziren (sans-culottes izenekoak).