Historia1-3.gaia

Atzera

 

Atari nagusia

Historia2

Ekonomia eta Enpresa2

Historia1

Psikologia1

Helbideak

Nire perfila

Argazkiak

Kaxondeooooooo       

Upgrade your email with 1000's of cool animationsLandereño

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Atzera

 

Atari nagusia

Historia2

Ekonomia eta Enpresa2

Historia1

Psikologia1

Helbideak

Nire perfila

Argazkiak

Kaxondeooooooo       

Upgrade your email with 1000's of cool animationsLandereño

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Atzera

 

Atari nagusia

Historia2

Ekonomia eta Enpresa2

Historia1

Psikologia1

Helbideak

Nire perfila

Argazkiak

Kaxondeooooooo       

Upgrade your email with 1000's of cool animationsLandereño

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Atzera

 

Atari nagusia

Historia2

Ekonomia eta Enpresa2

Historia1

Psikologia1

Helbideak

Nire perfila

Argazkiak

Kaxondeooooooo       

Upgrade your email with 1000's of cool animationsLandereño

 

 Cuadro de texto:

   1. gaia: Industria Iraultza

 

3. Industria

3.1.  Europa berrezarpenean

3.1.1. Berrezarpen moderaturantz (Helburuak (3), Iritziak (3), Aldaketak (4), Beldurra, Emaitza)

Helburuak

  • Waterloo-ko batailaren biharamunean, Europako potentziak Europako mapa berriz antolatzen hasi ziren.

  • Beste helburu nagusia ordena egonkorra finkatzea izan zen.

  • Eta iraultzaren itzulera galaraztea ere bai.

Iritziak: Berregokitze hori kontuz egin behar zen.

  • Nekazariek zerga feudalekiko lortutako askapena ez zen kendu.

  • Herritarren legearen aurreko berdintasuna ere mantendu egin zen, oso sendo baitzegoen finkatuta herrietan.

  • Garaitutako Frantziari neurri iraingarriak ez aplikatzeko ahalegina egin zen, bertan biztanlerik gehienak iraultzaren eta Napoleonen aldekoak izaten jarraitzen baitzuten.

Aldaketak

Beldurra: Ezusteko iraultzaileari zioten beldur eta arrisku horri ekiditeko prozesua kontrolatu beharra zegoen.

Emaitza: Vienako Kongresutik sortu zen Europa 1789ren aurreko Europaren oso desberdina zen.

3.1.2. Vienako Kongresua eta Europako ordena berria (Bilerak, Partaideak, Etekin gehien (2), Antolaketa (Austria, Italia, Errusia, Prusia, Holanda, Belgika eta Luxenburgo, Suedia, Danimarka, Alemania))

Bilerak: Napoleon garaitu ondoren, Europako monarkien ordezkariak Vienako kongresuan bildu ziren. 1815ean, Vienako Kongresuak Europako berrezarpenaren oinarriak ezarri zituen lurralde eta politikaren aldetik, hori bai, potentzia handien zabaltzeko nahiak ahaztu gabe. Bilera ugari egin zuten eta Europako politikaren berehalako etorkizunean eragin handia izango zuten erabakiak hartu zituzten.

Partaideak: Berrehun bat diplomatiko izan ziren  eta nazio garaileak bildu ziren bertan: Austria, Prusia, Britainia Handia eta Errusia. Baita Espainia, Portugal eta Suedia ere, bigarren mailako aliatutzat.

Etekin gehien: Vienako Kongresutik hobaririk handiena hurrengo nazioek atera zuten:

  • Austria, Prusia eta Errusiak lur gehiago lortu zuten.

  • Britainia Handiak nagusitasuna bermatu zuen itsasoan.

Antolaketa

  • Austriako Inperioa

  • Italiako penintsularen gaineko eragin handia segurtatu zuen.

  • Tirol, Iliria eta Dalmaziako zonak ere bereganatu zituen.

  • Italia

    • Lonbardia-Venezia Austriaren esku geratu ziren.

    • Parma, Modena eta Toskanako dukerrien agintean printze austriarrak jarri ziren.

    • Borboien familia Bi Sizilien Erreinura itzultzea erabaki zen.

    • Penintsularen erdian Eliz Estatuak onartu ziren.Urte batzuk geroago, Italiaren batasuna mapa honetan oinarrituta eraikiko zen.

  • Errusia mendebalderantz hedatu zen

    • Finlandia eta Besarabiako jabetzei eutsi zien.

    • Poloniako erreinu berriaren koroa tsarrari batu zitzaion.

  • Prusiak ere lurraldea handiagotu egin zuen eta hauek erantsi zitzaizkion:

    • Saxoniako zati bat (Brandenburgo).

    • Pomerania.

    • Renania zati bat: Westfalia.

3.1.3.  Aliantza Santua (Mekanismoak, Partaideak eta konpromisoa, Helburua, Sistemaren burua, Agintea (Frantzian (3), Britainia Handian (3), Prusian (3), Errusian (3)))

Mekanismoak: Vienako Kongresuak Europako ordena politiko berria bermatzeko mekanismoak ere ezarri zituen. Napoleon garaitu zuteentzia handiek, Frantziarekin batera (Borboiak ezarri zituzten berriro tronuan), aldian behingo bilerak egitea erabaki zuten, nazioarteko gaiak aztertzeko.

Partaideak eta konpromisoa: Errusiako tsarrak, Alexander I.ak, Austriako Frantzisko I.a enperadoreak eta Prusiako Federiko II.ak akordio bat sinatu zuten Parisen (1815): Aliantza Santua. Jokabide politikoan kristautasunaren printzipioen arabera jarduteko konpromisoa hartu zuten.

Helburua: Mehatxu iraultzaileen menpeko edozein herritan esku hartzeko eskubidea ezarri zuten kideek.

Sistemaren burua: Metternich sistema ere esaten zioten, neurri handi batean berak sortutakoa baitzen. Austriako ministroa zen honek Vienako kongresua ere antolatu zuen eta Austriako politika 40 urtez zuzendu zuen. 1848ko iraultzan dimititu beharra izan zuen.

Agintea

Frantzian

  • Ordena arriskuan jartzen hasi ziren laster.

  • Luis XVIII.ak emandako konstituzioak bi ganberako sistema ezartzen zuen:

  • Senatua erregeak izendatzen zuen.

  • Beheko Ganbera, berriz, zergak ordaintzen zituzten 30 urtetik gorako gizonezkoen arteko zentsuaren araberako sufragioz aukeratzen zen.

  • Hautagaiak, berriz, urteko 1.000 liberako zergak ordaintzen zituzten 50 urtetik gorako gizasemeak soilik izan zitezkeen. Muga horiek eduki arren, horren osaketa gero eta liberalagoa zen.

  • Luis XVIII.aren ondoren Berriko dukea jarri zuten eta, hau hil zutenean, 1824an, Karlos X.ak, Luis XVIII.aren anaiak, hartu zuen tronua eta hori autoritarioagoa zen.

Britainia Handian

  • Sistema politiko parlamentarioa zegoen, bi alderdietan oinarrituta: tory eta wigh (kontserbadorea eta liberala).

  • Beraz, erregearen agintea parlamentuaren menpe zegoen.

  • Austria, Prusia eta Errusiako gobernari kontserbadoreek  Britainia Handiaren sistema sustatzeko ahaleginak zapuzten saiatu ziren. Hori dela eta, Britainia Handiak ez zuen Aliantza Santuan parterik hartu.

Prusian: Estatu alemanak erreforma batzuk egin zituen goitik.

  • Nekazarien morrontza abolitu.

  • Gremio eta jaunen monopolioak deuseztatu.

  • Zerga sistema modernoa antolatu.

Errusian

  • Tsarra iraultzaren eta liberalismoaren aurkako ikurra zen.

  • Poloniako erreinuari konstituzioa eman zion, baina Errusiari ukatu egin zion.

    •

  • Ez zuen nekazarien egoera hobetzeko ezer egin, hauek morrontzari lotuta jarraitu baitzuten, aurreko mendeetan bezalaxe.

3.1.4. 1820ko mugimendu iraultzaileak (Arazoak, Espainia (8), Ekialdeko auzia (3))

Arazoak: Erabateko berrezarpena egin nahi izan zuten herrietan, Fernando VII.ak gobernatzen zuen Espainian, adibidez, egoera ezegonkorragoa bihurtu zen eta eztanda iraultzaileak egon ziren berehala.

Espainia

  • Fernando VII.aren absolutismoa ez zen bideragarria.

  • Herria hondatuta zegoen.

  • Ameriketatik gero eta diru gutxiago iristen zen.

  • Erregimen Zaharra eta zerga pribilegioak itzuli ziren eta horiek oztopo izan ziren estatuak baliabide berriak lortzeko.

  • Egoera horretan, Ameriketako altxamendua zapaltzera joateko prestatuta zeuden tropak matxinatu egin ziren Cadizen, 1820an Riego komandantearen aginduetara. Matxinadak Espainiako beste hiri batzuetara ere zabaldu ziren, burgesiaren itxaropenaren eta hirietako langile klaseen pozaren erdian.

  • Fernando VII.ak etsi eta 1812ko konstituzio liberalaren zina egin behar izan zuen (Cadizeko konstituzioa).

  • Aliantza Santuko kideak ikaratu egin ziren, batez ere, iraultzaren kutsadura beste herrietara iristen ari zela konturatzean: Napolira, Portugalera, Piamontera…

  • Potentziek austriarrei baimena eman zien Napoliko mugimendu liberala zapaltzeko eta, aldi berean, Espainiako absolutistei laguntzeko ere bai. Veronako Kongresuak Espainian esku hartzea dekretatu zuen eta Frantziako armadako gorputz baten esku utzi zuen lan hori: San Luisen Ehun Mila Semeek Frantziako mugatik sartu ziren eta Hirurteko Liberalari amaiera eman zioten.

Ekialdeko auzia: Hau zen Europaren egonkortasunerako arazo handienetako bat:

  • Turkiako inperioak erakutsitako ahultasunaren ondorioz, bere menpean zeuden Balkanetako herriak altxatzen hasi ziren.

  • Gainera Austria eta Errusiak interesak zituzten zona horretan.

  • Greziarrek armak hartu zituzten turkiarren aurka 1821ean, eta borroka horrek Europako iritzi publikoaren zaletasunak eta laguntzak eragin zituen.

  • Mendebaldeko potentziek Turkia Serbiaren autonomia onartzera behartu zuten eta, azkenean, Greziari erabateko independentzia (1830) ematea ere bai.

3.1.5.1830eko iraultzak (Nolakoak (2), Frantzia (4), Belgika, Britainia Handia, Polonia, Italia iparraldea, Espainia, Desberdintasunak(3))

Nolakoak

  • 1830eko bultzada iraultzailea 1820koa baino larriagoa izan zen eta Frantzian, Belgikan, Polonian, Italian eta Alemanian hedatu zen; askatasun politiko gehiago edo independentzia nazional handiagoa eskatzen zuten.

  • 1789ko iraultzan ez bezala, 1830eko irudirik adierazgarriena barrikadena izan zen, egurrez, gurdiz, harriz egindako parapetoarena. Barrikada hauek XX. mendeko erdialdera arteko iraultza guztietan agertuko dira.

Frantzia

  • Mugimendu iraultzailea Parisen sortu zen eta Europan zehar hedatu.

  • Frantziako Carlos X.ak gehiengo liberal moderatuko parlamentua zuen aurrean eta politikari biraketa erreakzionarioa eman zion:

  • prentsa askatasuna eten

  • diputatuen ganbera aukeratu berria desegin zuen.

  • 1930eko uztailean, Parisko herria kalera irten zen eta, barrikadetan sartuta, erregearen armada garaitzea lortu zuen. Carlos X.ak (Borboi etxekoa zen, Luis XVIII.aren anaia eta, lehen aipatu dugun bezala, autoritariogoa) erbesteratu beharra izan zuen.

  • Luis Felipe Orleanskoa izendatu zuten errege, Felipe Berdintasun deitzen zioten haren semea, Luis XVI.aren exekuzioaren alde bozkatu zuen printzea. Konstituzio liberalagoa hartu zuen Frantziak eta Luis Felipe, kapela garaia zuelarik buruan, monarkia burgesaren ikur bihurtu zen.

Belgika: Altxamendua izan zen Bruselan, Holandaren nagusitasunaren aurka. Mugimendua azkar hedatu zen eta Belgikaren independentzia aldarrikatzeko aukera eman zuen; biltzar konstituziogile batek konstituzio testua promulgatu zuen. Garai hartarako oso konstituzio liberala izan zen.

Britainia Handia: Bikoiztu egin zen botoa emateko eta ordezkaritza politikorako eskubidea zuten herritarren kopurua.

Polonia: Europan ospe handia hartu zuten altxamendu liberal eta nazionalistak egon ziren eta Errusiako tropek gogor zapaldu zituzten.

Italia iparraldea:ght: normal">Hemen ere altxamenduak izan ziren, baina Austriaren errepresioak guztiak kontrolatzea lortu zuen.

Espainia: Fernando VII.aren heriotza gertatu zen (1833) eta aldaketa liberalen aldia hasi zen. Karlisten (Carlos Fernando VII.a erregearen anaia zen) eta liberal moderatuen (Isabel, Fernando VII.a erregearen alabaren, aldekoak ziren) artean I. Gerra Karlista piztu zen.

Desberdintasunak

  • Ipar Itsasoaren inguruan, Frantzia, Britainia Handia eta Belgikan, antzeko sistema politikoak zeuden; burgesiaren interesen alde egiten zuten erakunde liberal eta parlamentarioak zeuden eta interes horiek babesteko eskubide politikoak eta hauteskunde eskubideak zeuden mugatuta. Europa mendebaldean liberalismoa apurka-apurka zabaltzen joan zen.

  • Europa ekialdean, Austrian, Prusian eta Errusian ez zegoen aldaketarik eta askatasuna errepresioa erabiliz ukatzen zen.

  • Ozeanoaren beste aldean, Espainiaren eta Portugalen koloniarik gehienek askatasuna lortu zuten.
3.2. Amerika Latinoaren independentzia
3.3. 1848ko iraultza

3.3.1. “Herrien udaberria” (Faktoreak (3), Salbuespenak (3), Arazoak(4))

Faktoreak: 1848an Europan gertatu ziren iraultzei “herrien udaberria” izena eman izan zaie. Faktoreak:

  • Liberalismoaren aurrerakuntzek sortutako itxaropenek.

  • Helburu nazionalek gero eta eragin handiagoa zuten jendearen iritzian.

  • Gainera, kontinenteko industrializazioaren lehenengo etapen garapenak areagotu egin zuen gizartearen haserrea.

Eragileok Europan azkartasun handiz hedatu ziren eta 1848ko iraultza hasi zen.

Salbuespenak: Mugimendu iraultzaile demokratiko erradikalak Europa osora iritsi ziren, baina salbuespenak ere izan ziren:

  • Erresuma Batua eta Belgika: bi estatu horiek sistema aurreratuagoak zituzten.

  • Errusia: Atzeratuegia zegoen eta bertako liberal erradikalek ez zuten hainbesterainoko indarrik.

Arazoak

  • Patataren gaitz batek (patata funtsezko janaria zen biztanleria gehienentzat) bertako biztanleriari eragin zion: 1845ean Irlandan 8.500.000 biztanle izatetik 1850ean 6.000.000 biztanle izatera pasatu ziren.

  • 1845-1847 bitartean zerealen uzta oso txarrak izan ziren eta horrek eragina izan zuen oinarrizko produktuen prezioen igoeran.

  • Krisia industriara ere iritsi zen, biztanleek aukera gutxiago baitzuten manufaktura produktuak erosteko.

  • Krisi ekonomiko orokorra ez zen iraultzaren eragile bakarra izan, baina horrek sortutako haserreak gizartearen antolaketa eta administrazio txarrari buruzko ideia zabaldu zuen, eta ideia hori altxamendu eta ekintza iraultzailearen beste zergatietako bat izan zen.

3.3.2. Pariseko eztanda eta Frantziako II. Errepublika (Monarkia (2), Behin-behineko gobernua (3), 2. eztanda (3), Agintea (2))

Monarkia: 1848an Frantziako monarkia erori eta berriro ere errepublika aldarrikatu zuten.

  • Orleansko Luis Feliperen monarkiak gero eta jarraitzaile gutxiago zituen eta oposizioa hauteskunde sistema zabaldu nahian zebilen.

  • Gobernuak sektore erradikalen bilera politiko bat debekatu zuen eta 1948ko otsailaren 22, 23 eta 24ko protestaldiak hasi ziren.

  • Manifestazioak eta armadaren aurkako borrokak egon ziren, ehunka barrikada erabiliz.

  • Errege Jauregiari eraso egin zioten eta erregea Britainia Handira ihes egin beharrean izan zen.

Behin-behineko gobernua: Frantziako II. Errepublika aldarrikatu eta Biltzar Nazional Konstituziogilea aukeratu zen.

  • Gizonezkoen sufragio unibertsala ezarri zen eta hautesleak 250.000 izatetik 8.000.000 inguru izatera pasatu ziren. Aukeratutako diputatu gehienak errepublikano moderatuak ziren; horien eskuinetara, Orleanseko etxearen aldekoak zeuden, eta, ezkerretara, demokrata erradikalak eta lehenengo sozialistak, sektore herrikoien ordezkariak.

    •

  • Aldi berean prentsa askatasuna eta heriotza zigorraren eta esklabotasunaren abolizioa ezartzen zituen legeak ere onetsi ziren.

  • Gainera, langabeziaren ondorioak moteltzeko neurriak hartu ziren.

    •

2. eztanda: Herriak sufragio unibertsala lortu nahi zuen eta, horrela, herritarren bizimodua hobetu.

  • Ekainaren 21ean, Gobernuak lantegi nazionalak ixtea dekretatu zuen, 120.000 langile lanik gabe utziz.

  • Horrela, Pariseko 1848ko iraultzaren bigarren ekitaldia hasi zen. Langileek 3 eguneko altxamenduarekin erantzun zioten, ekainaren 23tik 26ra, baina altxamendu hori odoltsu zapaldu zuten. Kaleko borroketan, 500 langile baino gehiago hil, 12.000 atxilotu eta 4.500 Aljeriara erbesteratu zituzten.

  • Ordura arte klase ertain eta langileen klasea batera ibili baziren ere, orain banadu egin ziren politikoki.

Agintea

  • 1848ko abenduan, gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez, Luis Napoleon Bonaparte, enperadorearen iloba, aukeratu zuten Errepublikako presidente.

  • 1852an estatu-kolpea eman zuen eta Frantziako II. Inperioa aldarrikatu; horrela, Luis Napoleon frantsesen enperadore bihurtu zen, Napoleon III.a izena hartuz.

    •

3.3.3. Iraultza Austrian, Italian eta Alemanian (Europa, Austria (4), Europako herrialdeak, Italia (3), Alemania (3))

Europa: Bultzada iraultzailea Europa osoan hedatu zen: altxamendua Munichen, langileen manifestazioak Kolonian, liskarrak Berlinen eta Frankfurten, mugimendu nazionalistak Hungarian eta Pragan, kaleko borrokak Vienan, eztanda iraultzaile handia Milanen, errepublika aldarrikatzea Venezian, lehenengo biltzar nazionala eratzea Errumanian, eta abar. Gertaera horiek guztiak aldi berekoak izan ziren, eta Europako gobernarien kezka nahiz harridura eragin zuten.

Austria

  • 1848ko iraultzaren bigarren hiriburua Viena izan zen.

  • Ikasleek eta beheko klasekoek sorturiko liskarren ondorioz, Metternich, inperioa 40 urte baino gehiagoan, zuzendu ondoren, kargutik kendu zuten.

    •

  • Jopuen prestazio pertsonalak ezabatu zituzten.

    •

  • Monarkia parlamentarioa eta konstituzionala eratu zuten lehenengoz.Fernando I.ak abdikatu eta bere ondorengoak, Francisco José I.ak, mende osoko erreinaldirik luzeenetariko bati eman zion hasiera (1848tik 1916ra).

Europako herrialdeak: Eslaviar herriek (txekiarrak, eslovakiarrak eta serbiarrak) eta Italia iparraldeko erreinuak Austriaren nagusitasunaren aurka hasi ziren, baina Austriaren agintekeria nabarmena izan zen: armadak Pragako altxamendu nazionalista zakarki zapaldu zuen eta Hungariari emandako autonomia laburra eten egin zuen. Austriaren nagusitasunak bere horretan jarraitu zuen I. Mundu Gerra arte.

Italia

  • Italiako nazionalistak Austriaren nagusitasunaren aurka altxatu ziren.  1848ko udaberrian, konstituzio liberalak aldarrikatu ziren Napolin,  Toskanan, Piamonten, Eliz Estatuetan, Venezian…

  • Piamonteko Karlos Alberto erregeak Italia batzeko lehenengo prozesua gidatu zuen; baina Austria eremu militarrean nagusitu egin zen.

  • Italiako nazionalisten porrotak bi hamarkadatan geldiarazi zituen askatasun politikoak eta batasun nazionalerako bidea.

Alemania: Alemanian ere antzeko etsipena egon zen.

  • Estaturik gehienek konstituzio bat ezarri eta neurri askatzaileak hartu zituzten, Alemaniako biltzar nazionala eratzeko lehenengo pausoak ematen ziren bitartean. Biltzarra Frankfurten bildu eta sufragio unibertsalaren bidezko hauteskundeetarako deia egin zuen, Alemania osorako konstituzio federala egin behar zuen parlamentua aukeratzeko.

  • Austriak eta Prusiak ez zuten konfiantzarik, Alemaniak