Landereño
Landereño
Landereño
|
|
||||||
|
|
|
||||||
10. Berrezarkuntzaren krisia eta Primo de Riveraren Diktadura (1923-1930)
Sarrera: 1923ko irailaren 13ko estatu kolpeak amaiera eman zion 1876ko Konstituzioaren araberako monarkia parlamentarioari. Armada izan zen matxinada hura gidatu eta gauzatu zuen besoa, eta begi onez ikusi zuten neurri hura Elizak, alderdi politiko eta ideologia eskuindarrek, ugazaben erakundeek eta sindikatu katolikoek. Aldi berean, jarrera pasiboa erakutsi zuen oro har Espainiako gizarteak estatu kolpearen aurrean, guztiz eskasa baitzen aurreko erregimenaganako atxikimendua.
10.1. Estatu kolpearen jatorria
Egoera
1917ko krisiaren ondoren alderdien txanda sistema bertan behera geratu zenean, Berrezarkuntzaren sistemaren gainbehera agerikoa zen.
Hala ere, ez zen Espainia egonezin handian zegoen estatu bakarra, Europa erdialdeko eta Mediterraneo aldeko herri gehienek ere krisi-une larriak bizi baitzituzten urte haietan.
Arrazoiak
Estatu hauen tradizio liberalaren ahultasuna.
Erreformarako itxaropenak zapuzturik ikusten zituzten herri klaseen dezepzioa.
Nazionalismo porrokatua.
Gauzak horrela, erregimen militarrak edo Diktadurak agertu ziren bi gerren arteko urteetan.
Agintea: I. Mundu Gerraren ondoren, Espainiako erregea ez zen fidatzen sistema parlamentarioak langileen eskakizunei aurre egiteko zuen gaitasunaz. Haren interbentzio maila gero eta handiagoa zen gobernu arazoetan eta, Armadaren buru eta babesle nagusia zen aldetik, guztiz hurbildu zen militarren jarreretara. Hauen ustez, partiduen sistemak faltsutu baizik ez zuen egiten herriaren borondatea eta beharrezkoa zen herriaren benetako borondate horrek bere lekua izan zezan politikan: militarrak ziren, hain zuzen ere, herriaren borondate haren ordezkariak.
Arazo nagusienak: Ezinegon larri hartan, hiru arazok kezkatzen zituzten bereziki militar kolpistak
Marokoko gerra: Aurreko hamarraldian hasia zen eta etengabeko galerak ekarri zizkion Espainiako gobernuari, hala gizonetan nola dirutan. Gainera, Annualgo hondamendiaren ondoren, erantzukizunak eskatu ziren eta Armadako buruzagi gorenak kezkatu egin ziren, Ipar Afrika abandonatu beharko baitzuten.
Kataluniako nazionalismoa: Lliga Regionalistak gidatu zuen urte haietan, baina beste bi indar sortu ziren: Acció Catalana eta Estat Catalá, aurrekoak baino erradikalagoak biak. Aldi berean, Kataluniako Mancomunitat instituzioak nolabaiteko autonomia maila ekarri zuen eta bide horretatik jo nahi zuten katalanistek.
Langileen agitazioa, batez ere, I. Mundu Gerraren ondoren krisi ekonomikoak Espainian sortu zuena. Katalunian ugazabek bideratutako pistolerismoak eta langileen erakundeek bultzatu zuten biolentzia espiralak beldurra sortu zuen gizartean.
10.2. Direktorio militarra
Bereizgarriak
Alfontso XIII.ak babestu zuen estatu kolpea. Ministroen Kontseilua kendu zuen eta Primo de Rivera diktadorea jarri zuen haren lekuan. Zortzi jeneralek eta almirante batek osatu zuten Direktorioa.
Erregeak Miguel Primo de Rivera Estatuaren gobernuaz arduraturiko Direktorio Militarreko Buru izendatu zuen. Gainera, Ministro bakar ere izendatu zuen.
Direktorio honen helburuak oso garbiak ziren: gizarte agitazioak, katalanismoak eta Marokoko gerrak sortarazitako arazoei aurre egin eta Berrezarkuntza garaiko sistema politiko zaharra ezdeusean uztea.
10.2.1. Ordena publikoaren berrezartzea
Direktorioaren helburu garrantzitsuenetako bat zen.
Gogor jazarri zituzten erakunde anarkistak eta komunistak. Errepresio politika haren ondorioz, murriztu egin zen greba kopurua eta desagertu egin zen terrorismoa.
Azpimarratzekoa da UGT sindikatuak Diktadurarekin kolaboratu zuela.
10.2.2. Kataluniako arazoa
Debekatu egin zen ideia separatisten azalpena.
Era berean, eraikin publikoetan Espainiako ez zen beste banderarik mastaratzea galarazi zen.
Errepresioa bideratu zen erakunde katalanista erradikalen kontra.
Herrialdeetako diputazioetako kideak ordezkatu ziren eta beste kide batzuek osatu zituzten ordutik aurrera Macomunitat instituzioko Batzarra eta Batzordea. 1925ean erabat kenduko zuten.
Azkenik, elizako sermoiak eta dotrina katalanez egitea eta erakustea galarazi zen.
10.2.3. Marokoko arazoa
Monarkiaren kanpo arazoetako lehena zen, gerrak sortarazitako giza eta diru-kostuek eragin handia baitzuten Espainiako gizartea eta finantza publikoetan.
Elkarren aurka zeuden bi jarrera nabarmendu ziren
Abandonistak: bake hitzarmena sinatu eta Ipar Afrika uztearen aldekoak.
Afrikanistak: Riftarrak azpiratu arte ekimen militarra gogortzearen aldekoak.
Erabaki zen politika azkeneko hauen tesien aldekoa izan zen eta 1925eko udazkenean, frantsesekin bat egin ondoren, Abd-el Krimen aurkako eraso handi bati ekin zioten. Espainiarrak Alhucemasko badian lehorreratu ziren eta hurrengo urtean, frantsesek buruzagi riftarra preso hartu zutenean, Marokoko gerra amaitu zen.
Arrakasta militar hartaz baliatu zen diktadorea bere buruaren promozioa egiteko. Baina, era berean, etekin handia atera zioten operazio hari gerran parte hartu zuten ofizialek, 1936an altxatu zen armadako buru izango ziren Franco, Queipo de Llano eta Millán Astray tarteko.
10.2.4. Sistema zaharraren deuseztatzea
Xedea: Diktadurak erregimen canovistaren ustelkeria eta kazikismoari amaiera emango zien erregimen berri baten antzera egin zuen sarrera. Horretarako, neurri batzuk bideratu zituen instituzio zaharrak ezdeusean uzteko eta beste berri batzuk antolatzeko xedea hartu zuen, aurrekoen bizioak bazter utziko zituzten aitzakian.
Aldaketak
Parlamentua desegin zen eta 1927an Nazio Batzorde Aholkulari batek hartu zuen haren ordea. Instituzio berri honek ez zuen erabakiak hartzeko ahalik eta gobernuari proposamenak aurkezteko gaitasuna baizik ez zuen. Gobernuak onartu edo bazterrean utzi egiten zituen proposamen haiek.
Udal eta herrialde mailan, elkartekideen batzordeek hartu zuten, udal guztietako zinegotzien ordea; udalerri bakoitzeko kontribuzio ordaintzaile handienen artean aukeratzen ziren zozketa bidez. Era berean, gobernari zibilek zuzenean aukeraturiko pertsonek bete zuten herrialdeetako diputatuen lekua.
Gobernuaren ordezkariaren irudia ere sortu zen; militarra zen eta bana izendatu ziren barruti judizial guztietan udal berrien jarduera kontrolatzeko.
Direktorioak Jose Calvo Sotelori agindu zion udal eta herrialde antolamendu berri baterako proposamena erredaktatzeko. Udal eta herrialde mailako estatutu batzuk prestatu ziren, baina ez zen sekula horrelakorik gauzatu (Direktorioak ez baitzuen hauteskunde batzuetan bere hautagaien garaipena ziurtatzeko bitarteko nahikoa ikusi).
10.3. Direktorio Zibila
Osaketa
1925eko udazkenean, Primo de Riverak ezin zuen bere gobernua soilik militarren bitartez osatzen jarraitu, militarrek ez baitzituzten administrazio lanak gogoko, eta, Unión Patriótica alderdiak mobilizaziorako zuen gaitasuna txikia zela-eta, ez zen hauteskunde batzuetarako deia egitera ausartu. Horrela, Ministro Kontseilua eraberritzea erabaki zuen, bera buru beti ere eta Direktorio Zibila osatu zuen.
Aurreko garaiko politikari batzuek eratu zuten gobernu berria eta haiekin batera sartu ziren teknikari eta funtzionario batzuk. Unión Patriótica alderdiko kideak ziren gehienak eta, ekonomiaren alorrean, oligarkiari lotuak.
Lana: Direktorio Zibilaren lana horrela banatu zen
Neurri ekonomikoak hartu zituen.
Antolakuntza politika berri baten diseinuan hasi zen.
10.4. Estatuaren interbentzioa ekonomian
Kezka nagusienetako bat Espainiako ekonomia bizkortzea izan zen.
Erakunde aholkulariak zabaldu ziren produkzio sektore guztietara: Lan, Merkataritza eta Industriaren Batzorde Nagusia, Nazioko Ekonomia Batzordea, Burdinbideen Batzorde Nagusia… Haietan guztietan hartu zuen parte Gobernuak, eta areagotu ziren politika ekonomikoaren ikuspegi nazionalistak eta autarkikoak.
Protekzionismoa. Neurri honek gustura utzi zuen industria burgesia. Era berean, Estatuaren interbentzioa agerikoa izan zen produktu guztien merkatu eta prezioen erregulazioan. Neurri hauen ondorioz, eta kontuan harturik sindikatuen aldetik hutsa izan zela soldaten igoeraren aldeko presioa, asko hazi ziren enpresarien etekinak.
Batzorde paritarioetara biltzen ziren enpresariak eta langileak, Organización Corporativa Nacional delakoaren baitan. Batzorde haietan negoziatzen ziren langileen lan-baldintzak eta soldatak. Instituzio haiek ez zuten harrera onik izan ugazaben aldetik, laborantza alorrean batez ere, sektore hartako lan harremanak garapen maila apalago baten baitzeuden. Batzorde horien jardueraren giltzarria izan zen UGT sindikatuak gobernuari eskaini zion laguntza.
Gainera, Estatuak laguntza politika bat bideratu zuen arazoak zituzten enpresen alde. Garraioaren sektorea izan zen laguntza mota hauen onuradun handienetako bat. Enpresa haietaz jabetu zen Gobernua kasu askotan. Era berean, laguntza publikoa jaso zuten elektrika eta ikazkintza enpresek.
Espainiako Telefonia Konpainia sortu zen eta AEB-etako ITT enpresaren esku utzi zen haren ustiakuntza. Modu berean sortu zen CAMPSA enpresa, petrolioaren inportazioak fintze, banaketa eta salmentaz ardura zedin.
Interbentzio hauetaz gainera, proiektu batzuk bultzatu ziren laborantzaren produktibitatea bizkortu, errepide sarea hobetu edo herri hezkuntzaren maila gorarazteko. Herri lanen aldeko politikak bereziki bizkortu zituen industria siderurgikoa eta zementugintza.
Estatuaren gastuak finantzatu ahal izateko, erreforma tekniko batzuk bideratu ziren; iruzur fiskala murrizteko neurriak izan ziren gehienak, baina ez ziren zergak biltzeko sistemak aldatu, neurri horien aurka baitzeuden Diktadurari sostengua eman zioten talde pribilegiatuak.
10.4.1. Antolamendu politikoaren eredu berria
Primo de Riverak parentesi bat bezala aurkeztu zuen diktadura. Egoera normalizatu aurretik, irtenbide egoki bat eman nahi zion estatuari. Baina, denborak aurrera egin ahala, gero eta garbiago zegoen oso zaila izango zela aurreko erregimenera itzultzea eta aukera berri batzuk aztertu ziren etorkizunari begira.
1927an, Nazio Batzar Aholkulari baterako deia egin zen. Partaideen arteko gehienak gizonezkoak ziren, indar eskuindarrekoak, gorantz ari zen burgesiakoak eta erregimeneko goi karguak. Izan ere, bidea itxi zitzaion oposizio mota orori.
Batzar honek ez zuen erabakitzeko ahalik Parlamentu batek izango lukeen bezala, aholkularia baitzen. Konstituzio bat prestatzen aritu zen, baina ez zuten sekula onartzeko adostasunik lortu.
10.5. Errepublikarako igarobidea
10.5.1. Oposizioa
Egoera orokorra: Diktaduraren aurkako oposizioa banatuta zegoen bere asmo eta programetan. Oso desberdinak ziren, baina gutxieneko akordioak lortzen joan ziren.
Taldeak
Joera desberdineko errepublikazaleak, erakunde askotan banatuak. 1925ean Acción Republicana sortu zen. Ondoren sortu zen Alianza Republicana. Honek Acción Republicana, Kataluniako errepublikazaleak, Partido Radical eta intelektual batzuk ere bildu ziuten: Vicente Blasco Ibañez eta Ortega y Gasset, tarteko.
Langile erakunde ez kolaborazionistak, komunistak eta anarkistak.Langile erakundeak, sozialistak salbu, erregimenaren aurka egon ziren hasieratik. 1929an Indalecio Prietok eta F. de los Rios-ek beste estrategia bat bultzatu zuten: Diktaduraren aurka jarri eta errepublikaren aldekoekin bat egin. Anarkistak eta komunistak erregimenaren aurkako mobilizazio guztietan hartu zuten parte eta Diktadurak gogor zigortu zituen.
Ikasleak ere hasieratik egon ziren Diktaduraren aurka. Orain arte Unibertsitatean giro konformista bat bazegoen, orain ikasle kopurua asko hazita zegoen eta inkonformismoa nabaria zen. 1925ean Unión Liberal de Estudiantes eta 1927an Federación Universitaria Escolar. Irakaskuntzari lotutako aldarrikapenekin batera, Errepublikaren aldeko eskariak ere zabaldu zituen talde honek. Egoera honi erantzuteko, ikastegi batzuk itxiarazi eta ehunka ikasleen matrikulak utzi zituen baliorik gabe diktadoreak.
Berrezarkuntzaren aldeko monarkiazale zaharrak eta 1876ko Konstituzioa berriro indarrean jarri nahi zuten sektore eskuindar batzuk. Primo de Riveragandik urrundu ziren hitz emandako erreformak ez zirelako gauzatu eta Diktaduraren aurkako konspirazio lanetan hasi ziren.
Sindikatu katolikoko kideak gobernutik urrundu ziren, politikak kontserbadoreenen alde egiten zuelako eta, lan harremanen esparruan, UGT sindikatua lehenesten zuelako.
Bake sozialak ase bazituen ere, enpresariak ez zeuden hain kontent Finantza Ministerioak zergak biltzearen hobekuntzari begira eginiko saioekin, proiektu haietan enpresariek Estatuari egin beharreko kontribuzioa handiagotzea beste biderik ez baitzitekeen asma.
Nazionalista periferikoak.
10.5.2. Diktaduraren aurkako saioak
Sanjuanada: 1926ko San Juan gauerako prestatu zuten kolpea. Militar batzuek, politikari errepublikazale batzuek, anarkosindikalistek eta aurreko sistema politikoko ordezkari batzuek, Romanones kondea tarteko hartu zuten konpromisoa. Sozialistek, erregimenarekin kolaboratzen ari zirela-eta, uko egin zioten kolpe hartan parte hartzeari. Mugimenduak huts egin zuen: diktadoreak bazuen konspirazio haren berri eta haren aldeko indarrak behar bezala prestatu ziren saio hura zapuzteko.
Estat Català: Nazioartean oihartzun handiagoa izan zuen, baina saio honek ere huts egin zuen. Kataluniako talde abertzale honek, Macia buru, berrehun bat gizon antolatu eta armatu zituen Ipar Katalunian mugaz beste aldera igarotzeko. Erbesteraturiko kataluniarrak eta antifaxista italiarrak ziren gehienak. Frantziako jendarmeen interbentzioak zapuztu zuen “inbasio” hura. Hala ere, arrakasta ekarri zion Maciari eta laguntzaileei, haien abokatuek, beraien aurkako auzia Primo de Riveraren erregimenaren aukako auzi bihurtu baitzuten.
1929an erregimenaren aurkako beste mugimendu bat prestatu zuten eta oposizio guztiaren sostengua bilatu zuten. Alfontso XIII.aren kanporatzea nahi zuten eta Gorte Konstituziogileetarako deialdia egitea. 1929ko azaroaren 29an hasi zen matxinada, baina hurrengo egunean bukatu zen, militarren eta langileen erakundeen arteko mesfidantzak eta iritzi publikoaren laguntza ezak erabateko porrota ekarri zion mugimenduari.
10.5.3. Diktaduraren amaiera
Primo de Riveraren gainbehera: 1923an gustuko izan bazuen ere, 1929an Alfontso XIII.arentzat zama handiegia zen Primo de Riveraren irudia eta 1876ko sistemara itzultzeko aukera aztertzen ari zen erregea. Erretiratzeko proposamena luzatu zion diktadoreari, baina honek ez zuen horrelakorik onartu. Hala ere, ez zegoen egoera hura luzatzerik eta 1930ean ikasleen greba bat eta beste matxinada zibil-militar baterako prestakuntzak zirela-eta, aginte militarren eskuetan utzi zuen diktadoreak bere kargua. Irauteak merezi ote zuen galdetu zien, eta bere ustearen kontra, erantzuna ezezkoa izan zen eta kargua utzi beste erremediorik ez zuen izan. Hala ere, beste militar batek hartu zuen bere lekua, Damaso Berenguer jeneralak, eta “Diktablanda” deritzon epea hasi zen.
Donostiako Ituna (1930)
Koroaren aurka zeuden indar guztien topagunea izan zen eta errepublika ezartzearen aldekoak ziren guztiak. Errepublikar, sozialista eta nazionalista kataluniarrak sinatu zuten. Sinatzaileen artean: LERROUX, AZAÑA, PRIETO, MAURA.
Helburua: Monarkia kendu eta II. Errepublika ezarri.
Kataluniarren laguntza lortzeko, Kataluniako autonomia estatutuz hitz egin zuten. Euskal Herria ez zen aintzat hartu, euskal erakunde nazionalistek ez baitzuten itunean parte hartu.
Hitzarmen honen ondoren, Jakako altxamendua izan zen: porrota izan zen eta buruzagiei heriotza zigorra eman zitzaien. Hurrengo urte arte ez zen errepublika ezarriko.
Jakako Altxamendua (1930)
Oraindik Primo de Riveraren diktadura zegoen.
Helburua: Donostiako Itunean erabakitakoaren arabera, II. Errepublika jartzea.
Galan, Garcia Hernandez eta Sediles altxatu ziren, gobernadorea preso hartuz, baina Huescarako bidean armada monarkikoa topatu zuten eta amore eman zuten.
Buruzagiak fusilatuak izan ziren eta beste asko atxilotu zituzten. Hauen artean zegoen, Ramon Franco, diktadorearen anaia.
Presak eta leku batzuetako koordinazio eta antolakuntza ezak mugimenduaren porrota ekarri zuen, baina ikasle eta langileen asaldurak jarraitu zuen, eta intelektualak erregimenaren kontra agertu ziren artikulu eta manifestuetan. Errepublika ezinbesteko gertatu zen.
Hauteskundeak: Egoera zail hartan, monarkiazaleek eskatu zioten erregeari Gorte Konstituziogileetako deia egiteko. Parlamentua aukeratu aurretik, eta monarkiaren aldeko indarrak berrantolatzeko denbora izateko, udaletako hauteskundeak egingo zituzten.
Indarrak: 1931ko apirilaren 12an egin ziren udal hauteskundeak Espainia osoan. Monarkiaren aldekoak banaturik aurkeztu ziren errepublikazaleen aurka. Hauek, ordea, batuta jo zuten, Donostiako itunean hitzartutako programaz eta Jakako altxamenduaren ondoren atxilo hartutako guztientzat amnistia eskatzen zutela.
Ondorioak: Errepublikazaleek garaipena lortu zuten; 50 hiriburuetatik 41ean irabazi zuten, eta beste hainbeste gertatu zen hiri nagusienetan, meatze eta industrialdeetan. Monarkiaren aldekoek nekazaritza alde batzuetan baizik ez zuten irabazi, indarrean baitzirauen haietan Berrezarkuntzaren ondoko kazike sistemak.
Eibarren aldarrikatu zuten lehenengoz, apirilaren 14an eta, ondoren, hiri askok jarraitu zuten eredua. Erregeak erbesterako bidea hartu beharra izan zuen eta Donostiako konspiraziogileek Errepublikaren behin-behineko gobernua eratu zuten.