Errege-Erregina Katolikoen (Fernando eta Isabelen) arteko ezkontzaren bidez, Aragoiko eta Gaztelako koroek bat egin eta Nafarroa konkistatu ondoren (1512), hainbat erresumak osatutako eraikin politikoaren isla zen monarkia hispaniarra. Horrek guztiak ez zuen estatu “nazional” bateratua ekarri eta erresuma horiek beren antolakuntza administratibo eta politiko anitzari eusten zioten lurraldeak ziren.

Austriatarren dinastia berriak Karlos I.aren (V.a Alemaniakoaren) bidez jaso zituen oinordetzan Gaztelako, Aragoiko eta Nafarroako koroak.

XVI. mende amaieran gauzatu zen penintsulako lau koroen batasuna, Filipe II.aren garaian, aipatutako hiruei Portugalekoa batu baitzitzaien.

Estatuaren egiturari dagokionez, Austriatarren garaian itxuratu zen kontseiluetan eta erregeordetzatan oinarrituriko gobernu sistema bat. Ministerialak ziren kontseiluez gain (Estatua, Gerra, Hazienda) lurralde kontseiluak sortu ziren (Gaztela, Aragoi, Indiak, Italia, Portugal, Flandes) erregeordearekin koordinaturik erresuma ezberdinen gobernuaz arduratzeko. Gobernu sistema honek aldaketa garrantzitsuak ezagutuko ditu XVII. mendean Austria txikien (Filipe III.a, Filipe IV.a eta Karlos II.a) erregealdietan balidoen figura agertzearekin.

Hasiera hasieratik bi joera argi agertu ziren. Alde batetik, monarkia ez absolutista, paktista eta federala mantendu nahi zutenen joerakoak zeuden eta kanpoaldeko erresumetan zen nagusi (Aragoiko Koroa, Portugal, Herbehereak...). Bestaldetik, joera erdirakoia, batasunera erakarritako monarkiaren aldekoak bultzatuta. Joera honetako ordezkari argienak Gaztelako noble batzuk ziren (Albako dukea, Olivaresko Konde-Dukea...).

Zein da arazoa? Espainiar inperioa mantentzeko beharrezkoa zen ahalegin fiskal eta militarra gehienbat Gaztelako petxeroen bizkar egon zen, erresumen arteko lege eta erakunde ezberdintasunak egoerari aurre egiteko gai izan zitekeen ekintza fiskal eta militar bateratua galarazten baitzuen.

Filipe IV.aren garaian (1621-1665), Koroak ordura arteko krisirik handiena nozitu zuen; krisi hori erregearen balidoak, Olivaresko konde-dukeak, antolaturiko barne-politikak eragin zuen. Beraren asmoa Armen Batasuna eratzea izan zen, penintsulako erresuma guztiek Europako kanpaina militarretarako dirua eta soldaduak eman zitzaten; asmo horren azpian estatuaren zentralismoaren ideia zegoen . Saio honek Kataluniako eta Portugaleko matxinadak eragin zituen 1640an. Portugalgo matxinadak lurralde haren independentzia ekarri zuen.

Saioak huts egin arren, ondotik etorri ziren erregeek boterea beren eskuetan edukitzeko nahiari eutsi zioten eta indarrik gabe uzten saiatu ziren tokian tokiko autogobernuzko erakundeak.

Erregearen boterea mugatzearen inguruko gatazka hau Europako beste alde batzuetan ere gertatzen ari zen. Horren adibide garbia da Erresuma Batuko absolutisten eta parlamentarismoaren aldekoen arteko gerra zibila, XVII. mendean. Parlamentarismoaren aldekoak, Legebiltzarrak erregearen botereari muga jarri behar ziola defendatzen zutenak alegia, izan ziren garaile.

1.2.2. Borbondarren monarkia (XVIII. mendetik aurrera)

Austria → Borbon: 1700. urtean hil zen semerik gabe Karlos II.a, Austriako etxeak Espainian izan zuen azken erregea. Errege-aulkia okupatzeko bi hautagai aurkeztu izanak (Karlos artxidukea, austriarra, eta Filipe dukea, Frantziako errege-etxekoa) Erregetzarako Gerra (1700-1713) piztarazi zuen hautagai bakoitzaren aldekoen artean. Filipe V.a izan zen garaile eta bera izan zen Espainiako borbondarretan lehena.

Zentralismoa: Haren garaipenaren ondorioz, aldaketa garrantzitsuak egin ziren gobernuaren barne-egituretan eta administrazioaren antolakuntzan. Errege berriak, garaipenaz baliatuta, aurreko mendean huts egin zuen prozesu zentralizatzaileari ekin zion. Hartara, Aragoiko Koroaren barneko (Aragoi, Katalunia, Valentzia eta Mallorka) instituzio publikoak kentzeko dekretu batzuk aldarrikatu zituen, Oin Berrirako Dekretuak, lurralde haiek austriatarren hautagaien alde jokatu zutelako. Dekretu horien bidez berritu eta bateratu nahi izan ziren gobernu-legeak eta ohiturak.

Gaztelako legeak erabili ziren gobernua antolatzeko eta, ondorioz, “gaztelautu” egin zen monarkia. Aragoi, Katalunia eta Mallorkan deuseztatu egin zen haien “konstituzio” historikoa.

Salbuespena: Euskal lurraldeak, aitzitik, hautagai borbondarraren alde agertu ziren eta horrexegatik errespetatu zituzten Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako Batzar Nagusiak eta Nafarroako Gorteak.

Monarkia administratiboa: Borbon etxeko erregeek sortu zuten monarkia eredu berri hau. Aurreko mendeetan kontseilu batzuen (Gaztelako Kontseilua, Aragoiko Kontseilua...) laguntzaz gobernatzen zuen erregeak: gerora, bulego-idazkaritzak, hau da, egungo ministerioen aurrekoak sortu zituen. Monarkia eredu berriak (monarkia administratiboa izenez ezagutzen dena) lurralde eta probintzien mugak zehaztu nahi zituen, gobernu eta administrazio zentralistago berri bat ezartzeko. Penintsularen barneko erresuma eta probintziek intendenteak, gobernuaren ordezkariak alegia, zituzten postu gorenean eta gobernu-arazo guztiez arduratzen zen pertsona hori, finantza aferez batez ere.

Floridablancako kondea: 1785ean estatuko lurrak molde bakar baten arabera banatzeko proposamena egin zuen. Haren arabera 40 probintziatan banatuko zen Espainia, baina ez zuen nahaste egoera hobetzeko balio izan.

1.2.3. Monarkia Absolutuaren ezaugarriak

Oinarria: Euskal Herriko Kantauri aldean (itsasaldeko herrialdeak) baserria zen oinarrizko ekoizpen-unitatea eta lantzen ziren labore nagusiak garia eta artoa. Baserri gehienak maizterrek ustiatzen zituzten eta lugorria praktikatzen zen.

Artoaren Iraultza: Aldaketa garrantzitsu bat bideratu zen artoa ereiten hasi zenean. XVI. mendean Amerikatik ekarri eta XVII. mendean haren produkzioak maila gorena lortu zuelarik. Hasiera batean azienda elikatzeko erabili zen artoa, baina gizakien elikadura-iturri bihurtu zen geroago. Artogintza garigintzaren osagarri ezin hobea zen, lurrak etengabe landu baitzitezkeen modu horretan (garia/artoa txandakatuz). Bestalde, sagastien eremuak hartu zituzten laborantza lurrek.

Honek aldaketa latzak eragingo ditu euskaldunen ohituretan. Orain arte baserri bakoitzean sagardoa egiten da eta auzokideak txandaka biltzen dira batean edo bestean. Sagastien tokian artasoroak jartzean, sagardorik gabe geratuko dira baserritarrak eta Errioxako ardoaz ordezkatuko dute. Ez da, jada, baserriz baserri dastatuko, toki konkretu batean baizik: taberna orokortuko da euskal herrietan.