Landereño
Landereño
Landereño
Landereño
|
|||||
|
|
|||||
21 Erregimenaren aurkako oposizioa (1939-1975)
21.1.Antifrankismoaren iraupena eta gainbehera (1939-1953)
Indar garrantzitsuenak
Gerraren amaierarekin ez ziren bukatu bloke errepublikazaleko alderdi eta erakundeek izan zituzten desadostasunak.
PCE (Partido Comunista de España) eta PSUC-ren (Partido Socialista Unificado de Cataluña) arteko desadostasun politikoak areagotu egin ziren. Alderdi komunista nagusien artean liskar handienak eragin zituen gaietako bat agerian geratu zen: nazio arazoa.
Mugimendu anarkistak ere bere liskarrak zituen barnean: ezkerreko indar errepublikazaleekin lan egin nahi zutenak eta antiparlamentarismora itzuli nahi zutenak. Ez zuten anarkismoaren estrategia bateratu bat bultzatzerik lortu.
Zatiketa sakonenak jasan zituena mugimendu sozialista izan zen
Negrinen jarraitzaileek Errepublikaren legezko izaera defendatzen zuten.
Prietoren jarraitzaileek, Espainiako eskuindar ez frankistekin bat eginda eta nazioarteko potentziek lagundurik, Francoren amaiera ekarriko zuen hitzarmen zabal bat izenpetzearen alde zeuden.
21.1.1. Erakunde bateratuak
Desadostasunak desadostasun, oposizio bateraturako erakunde batzuk sortu ziren:
1941: PCE alderdiak, bizi zuen isolamendu politikotik atera nahian, Batasun Nazionalerako politika bat defendatu zuen.
1944: Alianza Nacional de Fuerzas Democráticas osatu zuten PSOEk, mugimendu anarkistak eta alderdi errepublikazale batzuek, hauteskunde orokorretarako deialdia egingo zuen gobernu demokratiko baten alde. Erregimenaren aurkako oposizio monarkikoak uko egin zion.
1945: Juan de Borbonek Lausanan argitaratu zuen agirian Francori monarkiaren berrezarkuntza eskatzen zion, baina bere helburua oso moderatua zen eta diktadorea konbentzitu egin nahi zuen konstituzio ordena borbondar bat berrezar zezan.
Aldi berean, 1932ko Kataluniako Autonomia Estatutua errespetatzea eskatu zen.
Baionako Hitzarmena Euskal Herrian, oposizioko alderdi guztiek izenpetu zutena.
21.1.2. Instituzio errepublikazaleak
1945: Espainiako erbesteko Gorteak Mexikon bildu ziren lehenengoz eta Errepublikako Gobernua ere jardunean hasi zen. Hala ere, indar ahula eta eragin txikia erakutsi zuen; baita NBEk diktaduraren aurkako gaitzespena egin zuenean ere.
Barne desadostasunak ugariak ziren oraindik eta, horren ondorioz, 1946an beste gobernu bat eratu zen Parisen, Jose Giral buru. Eusko Jaurlaritzako lehendakariak ere izenpetu zuen agiri hura.
Hala eta guztiz ere, potentzia handiek inoiz ez zuten Errepublikako gobernua Francori aurre egingo zion behin-behineko gobernutzat hartu. Izan ere, Erresuma Batuak inoiz ez zuen erregimen frankista desorekatzeko asmorik agertu, eta ez zuen Espainia demokraziarako bidean jartzeko laguntzarik eskaini. Honen ondorioz, 30 urtetan iraun bazuen ere, faktore politiko garrantzitsua izateari utzi zion Errepublikako gobernuak.
21.1.3. Oposizioa barnealdean
Aldez aurretik saio batzuk egin ondoren, 1943. urte aldera berrantolatu zituzten PCEk eta PSUCk beren taldeak barnealdean, era klandestinoan, noski.
Horretarako, eragin handia izan zuen Frantziako hegoaldean komunistek zuten egitura eraginkorrak. 1944an halako irizpide triunfalistak zabaldu ziren komunisten artean, gertu ikusten baitzuten herri matxinada bat Espainian. Ardatzeko indarrek izaniko porrot militarrek handiagotu zuten triunfalismo hura eta hartan oinarriturik saiatu ziren gerrillariak Espainiako barneko muga okupatzen.
1944an sortu zen Agrupación de Guerrilleros Españoles izeneko gerrillari-taldea, errepublikazale espainiarrek Frantziako erresistentzian izan zuten esperientzian oinarrituta. Erregimen frankista berehala eroriko zen ustean, penintsularen barnera eraman zuten jarduera armatua. 1944ko urrian muga igaro zuten gerrillari-brigada batzuek Euskal Herritik eta Aran haranetik, baina huts egin zuen Francoren armada ondo hornituaren aurrean, ekintza militar honek ez baitzuen laguntzarik izan herriaren aldetik.
Atsedenik gabeko errepresioa izan zen oposizioaren aurka eta atxilotu, espetxeratu eta fusilatu egin zituzten mugimendu anarkista, sozialista eta komunistako buruzagi eta militanteak. 1944ko udazkenean buruzagi errepublikarrak eta anarkistak eta PSOE alderdiko batzorde exekutiboko kide guztiak atxilotu zituzten, eta horietako batzuk fusilatu ere bai.
1945ean CNTko batzorde batzuk desegin zituen poliziak eta PSOE, UGT, PCE eta beste alderdietako hainbat batzorde exekutibo atxilotu zituzten 1940-47 bitartean.
21.1.4. Oposizioaren nekea eta borroka armatuaren ahultzea
Monarkiazaleek joko bikoitza eta antzua bideratu zuten urte haietan. Indalecio Prietorekin adostasun batera iristeko itxurak egin zituzten bitartean, 1948an Juan de Borbonekin hitzartu zuen Francok Joan Karlosek ikasketak Espainian egitea.
Formula bateratuak aurkitzeko gaitasunik ezak, monarkiazaleen joko bikoitzak eta potentziek eskainitako laguntza eskasak oposizioko indarren porrota ekarri bazuten, nazioarteko harremanen izaera berriak erabat zapuztu zuten frankismoa azpiratzeko itxaropena. Talde bakan batzuek baizik ez zuten osatzen penintsula barneko oposizioa eta 1948an berriro atxilotu zuten PSOEko zuzendaritza eta UGT eta CNTko batzordeak. Mugimendu errepublikarra kaxkarra zen garai honetan eta anarkista ere lur jota zebilen; gero eta sakonagoak ziren sozialisten arteko zatiketak eta euskal mugimendu abertzalearen barnean ere tentsioak izan ziren.
Oposizioak penintsularen barnean bizi zuen egoera erbestekoa baino latzagoa izan zen. Errepresioak etengabe jotzen zuen eta oso urriak ziren herriarekin harremanetan jartzeko aukerak.
Gerra Hotzaren hasierak eta monarkiazaleen kemen ahulak argi erakutsi zuten monarkiaren berrezarkuntzaren bideak ez zuela etorkizunik. Enbaxadoreak Madrilera itzuli ziren eta nazioarteko onespena jaso zuen erregimen frankistak.
21.2. Gizarte mailako protesten susperraldia (1946-1975)
21.2.1. Gizarte eta politika mailako gatazka (1946-1956)
Garai honetan suspertu zen langile borroka; erregimenarentzat kezka iturria izan zen, baina inoiz ez zuen haren egonkortasuna mehatxupean ezarri.
Lan gatazka batzuk oihartzun handikoak izan ziren, horien artean Bilboko greba orokorra. 4.000 lagunetik gora atxilotu zituzten Euskal Herrian eta errepresioa basatia izan zen.
Era berean, urte haietan sortu ziren Hermandades Obreras de Acción Católica eta Juventudes Obreras Católicas langile erakunde kristauak eta gero eta garrantzi handiagoa izan zuten gizarte mailako protesten susperraldian. Elizak, oro har, erregimenari eta nazionalkatolizismoari leial iraun zuen, baina gatazka batzuek apezpiku batzuen eta Acción Católicako sektore batzuen eta intelektual katoliko batzuen arreta eta erantzuna sortarazi zuten, ez baitziren lan politika frankistaren alderdi batzuekin erabat ados.
1951n Bartzelonan tranbien prezio berrien aurka antolatu zen greba izan zen herri langileak burutu zuen protesta garrantzitsu bat; boikota erabili zuen herriak bizi baldintza latzak salatzeko, eta mobilizazio handi arrakastatsu bat izan zen. Ehunka lagun atxilotu zituzten eta haiei erantzuteko berrehun eta berrogeita hamar milatik gora langilek jo zuten greba orokorrera. Greba mugimendu handi hau Bilbora, Gasteiz, Iruñea eta Madrilera hedatu zen.
Erregimena gizartearen haserrea arintzen saiatu zen, errazionamendu txartelak baliogabetu eta soldata igoerak onartu ziren.
21.2.2. Langile mugimenduaren susperraldia (1959-1969)
Talde ezberdinak
Mugimendu anarkista gero eta ahulagoa zen.
PSOEk bere politikari ekin zion, beste indar politikoekin harreman egonkorrak izan gabe.
PCEk Berradiskidetze Nazionala bideratzeko politika onartu zuen 1956an eta sozialismora iristeko bide desberdinak zeudela onartu zuen.
Euskal Herrian eta Katalunian alderdi abertzale berriak sortu ziren.
Talde kristauek bere jardueran segitu zuten.
Errepublikazaleek, Errepublikako atzerriko gobernuari gertatuko zitzaion bezala, bere jarduera gelditu zuten penintsulan eta ez zuten egoera berrira egokitzen asmatu.
Gizarte gatazka: Urte haietatik erregimenaren bukaerara arte, gizarte gatazkak gero eta garrantzitsuagoak izan ziren, herri sektore berriek askatasun politikoekin batera eskatu baitzituzten soldata eta lan baldintza hobeak. Greba mugimendu azkar bat sortu zen, soldaten igoera garrantzitsu bat onartu zen, baina errepresioa bortitza izan zen, lantegietatik bota eta atxilo hartu baitzituzten langile asko. Ordutik aurrera langileen eta ugazaben arteko zuzeneko negoziazioei ekin zitzaien, sindikalismo bertikalaren baitan beti ere. Gizarte borrokak han eta hemen zabaldu ziren ordutik aurrera industria lurraldeetan (Euskal Herria, Katalunia, Asturias, Madril, Valentzia) eta unibertsitateetan.
Bi izan ziren langile borrokarako hautatu ziren estrategia nagusiak
Sindikatu bertikalean sartzea eta barnetik borroka egitea. PCEk defendatzen zuen aukera hau.
Sindikatu bertikala errefusatzea. UGT eta ELA-STV sindikatuek defendatzen zutena.
Arrazoiak: Gizarte borroka haietako askok langile kaleratzeen, errepresaliatuen, sinbolo antifrankisten edo nazio eskubideak errebindikatzen zituzten.
Antolakuntza berria: 1962 eta 1963ko grebak bereziki garrantzitsuak izan ziren Asturiasen eta Euskal Herrian; izan ere, greba haiek sostengu ugari jasotzeaz gainera, langileek beste antolabide bati ekin zioten, zuzenean hautatu baitzituzten ugazabekin negoziatuko zituzten ordezkariak. Antolakuntza mota honen iraupenak garrantzi handiko mugimendu soziopolitiko bat, sindikatu klasiko handiak baino askoz ere garrantzitsuagoa, ekarriko zuen denborarekin, Langile Komisioak (CC.OO.).
Errepresio bortitza bideratu zuten erakunde horren aurka, baina ez zuten desegitea lortu. Aitzitik, 1966ko hauteskunde sindikaletara aurkeztu eta arrakasta handia lortu zuen sindikatu horrek.
Beste greba mugimendu bat zabaldu zen udazkenean eta udaberrian zehar, baina 1967ko errepresioak zuzeneko eragina izan zuen langileen mugimenduan 1969 arte, izan ere, soldatak izoztu zituzten eta baliogabetu egin ziren hitzarmen kolektibo guztiak.
Erakunde kristauak: Eliz hierarkiaren aldetik jarrera autonomoago baterako eskubidea erdietsi ondoren, jarrera gero eta kritikoagoak erakutsi zituzten Acción Católicako erakunde bereziek erregimenaren aurrean, eta askotariko jarrerak azaldu ziren horren ondorioz eliz instituzioetan.
Vatikano II. Kontzilioaren erabakiek elizaren inguruko erakunde berezien jarduera sendotu zuten doktrinaren aldetik, baina langile klasearekiko elkartasunak eta lanak oztopo handiak aurkitu zituzten eliz hierarkiaren oposizioarekin topo egin zutenean. Desegin egin zituzten erakunde haiek eta zuten prentsa. Desilusioa zabaldu zen.
Oposizioko taldeak: Garai honetan sendotu eta zabaldu egin zen oposizioa, batez ere, langile mugimenduan, ikasleen sektore batzuetan eta mugimendu abertzaleetan. Munichen bildu ziren eskuindar moderatuak ezkerreko oposizioarekin.
PSOE: Egitura sendorik gabe agertzen zaigu penintsularen barnean eta agerikoak ziren barne desadostasunak atzerrian.
CCOO: Etengabean hazten ari zen erakundea zen. Langile Komisioen sustatzaile nagusiak izan ziren komunistak. Barne desadostasunak agerikoak ziren eta errepresioa oso bortitza zen. Hala ere, sendo egokitu zen alderdi komunista industria eskualdeetan.
Katalunian: CNT desagertuta dago, jada. Kataluniako kulturaren susperraldia eta Kataluniako nazioari eman zitzaion garrantzi geroz eta handiagoa elementu garrantzitsu bat izan ziren oposizioko indarrak bateratzerakoan.
Euskal Herrian: 1959an ETA sortu zen eta hurrengo urtean Jose Antonio Agirre hil zen. Garai hartako bereizgarri aipagarrienen artean hurrengoak aipatuko ditugu: eliz sektoreen nahigabea, errepresio bortitza eta diktaduraren aurkako borroka gero eta indartsuagoa.
Unibertsitatea: Urte haietan unibertsitate ugari sortu zen eta ikasle mugimenduak unibertsitate frankistaren egitura zaharrekin egin zuen topo.
21.2.3. Legitimitaterik gabeko erregimena (1969-1975)
Arazoak
Azken urte hauetan, erregimenaren aparatu politikoak barne-zatiketetatik ezin zezakeen ihes egin: MATESA auziaren aurrean falangisten eta Opus Deiko kideen arteko gatazkek, edo “aperturisten” eta “inmobilisten” arteko tirabirek agerian geratu ziren.
Gainera, gero eta indar handiagoz gaitzesten zuten erregimena gizarte sektore zabalek.
Nabaria zen diktadorearen gainbehera fisikoari etorkizun hurbilari begira eragiten zuen egonezina.
Erregimenaren jarraipena Francok erregimenari jarraipena emateko bidea pentsatuta zeukan. Monarkiaren berrezarkuntza garbi zegoen eta, 1969an, Gorte frankistek Joan Karlos erregegai ezagutu zutenean, berretsi egin zuten jarraipen hori. Hala eta guztiz ere, erregimenak immobilismo politikoaren eta errepresio azkarraren aukera egin zuen; protestak sendotzen ari ziren esparru guztietan eta salbuespen egoerak ezarri ziren maiz, Euskal Herrian bereziki. Edozein gatazka ordena publikoaren esparruko kontutzat hartzen zen.
Erregimenaren balantzak
1969ko greba garrantzitsuen ondoren, mobilizazio handiak egin ziren 1970ean Burgosen ETAko kide batzuen aurka egin zen epaiketa zela-eta. Euskal Herrian izugarrizko oihartzuna izan zuen auzi honek: etengabeak izan ziren protesta ekintzak eta greba orokorra ere egin zen, mundu guztian barrena mobilizazioak eta elkartasun ekitaldiak burutzen ziren bitartean.
Elizaren esparruan aldaketa garrantzitsu batzuk izan ziren Espainiako Apezpikuen Batzarrak (1968an berritua zen) Vicente Enrique y TarancOn , sektore berritzailekoa, aukeratu zuenean. Gainera, euskal apaizek torturen eta polizien hilketen aurkako protestetan segitu zuten eta apaiz haietako batzuk, hori zela-eta, atxilotu, epaitu eta zigortu egin zituzten.
Bestalde erakunde politiko eta sindikalak diktadorea hilko zen egunerako prestatzen hasiak ziren
Zentzu horretan, CC.OO. sindikatuak lan esparruan zuen indar geroz eta handiagoak egiturak berrantolatzeko premian ezarri zuen UGT sindikatua.
Gauza bera egin zuen PSOEk geroxeago.
1971n osatu zen erakunde garrantzitsu bat, Kataluniako Batzarra, honako lau puntuen inguruan:
amnistia orokorra
askatasun demokratikoak
1932ko Estatutuaren behin-behineko berrezarkuntza “autodeterminazioaren eskubide osorako baliabide gisa”
“penintsulako herri guztien ekinen koordinazioa demokraziaren aldeko borrokan”.
1972an PCEk greba orokorrerako proposamena egin zien oposizioko beste alderdiei.
Urte hartatik aurrera guztiz zabaldu zen greba mugimendua, eta amnistia, askatasun politikoak, alderdi politikoen legalizazioa, autodeterminazio eskubidea eta haustura politikoa izan ziren oposizioaren eskariak, mundu mailako krisi ekonomikoa nazioarteko testuinguruaz jabetu zenean eta Espainiako estatuko aparatuak epe laburrean nola jokatu ez zekienean.
1973ko abenduan, atentatu batean hil zuen ETAk Carrero Blanco almirante eta gobernuko burua, eta gauzak asko okertu zitzaizkion Espainiako gobernuari. Carrero Blancoren heriotzarekin, Erregimenaren iraupenaren bermea eten egin zen.
Sahara deskolonizaturik eta Franco hiltzear zenean, armadaren jarrera zein izan zitekeen zen denen buruan zegoen galdera. Diktadorea hilko zen unerako prestatzen ari ziren denek.
1975ean Francok heriotza zigorra ezarri zien bost lagun antifrankistei eta fusilatu egin zituzten ETAko bi militante eta FRAP -eko hiru. Aste batzuk beranduago eta denbora askoz gaixo egon ondoren, 1975eko azaroaren 20an hil zen Franco. Azaroaren 22an izendatu zuten Joan Karlos Espainiako errege.
21.3. Frankismo garaiko kultura
Kultura espainiarra egoera tamalgarrian geratu zen gerra ostean. Alde eta arlo guztietan sakabanatu eta zatitu ziren intelektualak eta, nazio historikoetan bereziki, errepresio sistematikoa bideratu zen nazio kulturen aurka.
Erbestera jo zuten aurreko garaiko intelektual ospetsu askok: Max Aub, Sender, Cernuda, Rosa Chacel, Bergamin J.R. Jimenez, Rafael Alberti, Leon Felipe… edo hil ziren (Federico Garcia Lorca hil egin zuten eta Miguel Hernandez, berriz, kartzelan hil zen). Bestalde, penintsulan geratu ziren autoreek zentsura izugarria jasan behar izan zuten. 1950. urteetan ospe eta kalitate handia lortu zuten idazle batzuen obrek: Damaso Alonso, Gabriel Celaya eta Blas de Otero poetak edo Antonio Buero Vallejo edo Alfonso Sastre antzerki idazleak dira autore hauetako batzuk.
1960. urteetatik aurrera, ekonomiaren garapenak beste behar batzuk eskatzen zituen hezkuntzaren alorrean eta analfabetismoa desagertu zen praktikan: Espainiako haur guztiak eskolaratu eta unibertsitateko goi ikasketak gizarte maila berrietara zabaldu ziren.
Zineraren arloan: Barden, Berlanga, Saura, Gutierrez Aragon… Luis Buñuel, erbestean, Errepublikaren garaitik frankismoaren amaierara arteko zuzendari enblematikoenetakoa izan zen.
Beste esparru batzuetan ere arteak izan zuen bere distira: Picasso (erbestean), Dali, Chillida, Oteiza….