1868ko irailean “La Gloriosa” izeneko iraultza gertatu zen. Halere, ez dago “iraultza” batez hitz egiterik. Loriatsua, XIX. mendean ohikoa denez, pronuntziamendu berri bat baizik ez da, hori bai, zenbait osagai iraultzailez igurtzia. Baina 1868ko mugimendua osagai iraultzailez hornitu nahi zuten sektore sozial eta politikoak (demokratak , hirietako errepublikarrak, Andaluziako jornalariak) hasierako garapenaren ondoren baztertuak izan ziren.

1868an soldatu talde batzuk matxinatu ziren. Serrano jenerala , Unión Liberal alderdikoa erregeorde izendatu zuten, eta Prim jenerala , alderdi progresistakoa behin-behineko gobernuburu. Dekretu berriak onartu ziren: biltzeko askatasuna, erlijioaren aurreko tolerantzia, inprenta askatasuna, irakaskuntza askatasuna eta Gorte Konstituziogileak osatzeko hauteskunde deialdia, 25 urtetik gorako gizaseme guztiek botorako eskubidea zutela.

Isabel II.a erori

Isabel II.a (Lekeition zegoen) laguntza gabe gelditu eta Frantziara alde egin beharrean izan zen.

Behin-behineko gobernua eratu zen (Serrano eta Prim)

Gobernu honen asmoa “iraultza” kontrolpean mantentzea izango zen eta pixkanaka batzorde iraultzaileen disolbatzea lortu zuen. Sektore erradikalen presioa, ordea, ezinbestekoa bilakatu zen bai banakakoaren eskubide eta deialdietarako. Andaluziar jornalariek berehalako lurren banaketa espero zuten, baina Guardia Zibila eta Armadaren jarrerak argi utzi zieten bere ustearen hutsa. “La Gloriosaren” eskutik espero ziren aldaketa sakonak politika mailan buruturiko aldaketa batzuetara mugatu ziren.

Alderdi politikoen mapa

• Tradizionalistak: batasun katolikoaren aldekoak. Berehala egin zuten bat Karlos VII.a erregegaiarekin: karlistak.
• Moderatuak: Isabel II.aren jarraitzaileak. Haren itzulera eskatzen zuten.
• Talde monarkiko-demokratikoa: Hirietako klase ertainen sostengua zuena eta Ostendeko Ituna izenpetu zutenak ordezkatzen zituena, hau da, gobernu koalizioaren aldeko taldea.
• Partido Republicano Federal alderdia, Partido Demócrata banatu ondoren sortua. Pi i Margall izan zen alderdi honen gidari nagusia.

Hauteskundeak

Gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez egin zituzten eta aurrerakoiek, unionistek eta demokratek eratutako koalizioak irabazi zuten. Halere, oposizioa osatzen zuten errepublikarrek eta karlistek Gorteetako gutxiengo garrantzitsua izango dira.

1869ko konstituzioa

1869an konstituzio berria aprobatu zen. Monarkia aldarrikatzen zen bertan, baina erabaki gabe geratu zen nork okupatuko zuen errege-aulkia; askatasun publikoak jaso zituen eta erlijio askatasuna aldarrikatu, baina ez zuen Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa zehaztu. Bestalde, orduko buruzagi politikoek ez zuten burutik kentzen Batasun Iberiarraren ideia.

Egonezinak markatu zuen etengabe aldi politiko hura

• 1868an Kubako altxamendua hasi zen. Honen ondorioz, herriak kexatzeko arrazoi berri bat izango du: kolonietako gerrara joan beharra.
• Errege berria hautatzeko orduan ez zen kontsensurik izan. Azkenean Amadeo Saboiakoa izendatu zuten Gorteek errege, baina bere sostengu nagusia zena, Prim jenerala, asasinatua izan zen, eta azkenean, errege berriak uko egin zion koroari.
• Karlistak borrokan ari ziren Parlamentuan, baina baita ere armak erosten, altxamendu armatua antolatu ahal izateko.

1870

1870ean, sektore moderatuek erakutsi zuten ezaxolagatik eta egin zuten oposizioagatik, gobernu koalizioa desegin egin zen eta Amadeo Saboiakoaren bitartez monarkia berrezartzeko saioak huts egin zuen. Hauteskunde orokor batzuk egin ziren ondoren, baina ez zen kontsensurik lortu.

5.2. 1869ko Konstituzioa

1868an Iraultza Loriotsua izan zen eta Isabel II.a tronutik erori zen. Gertakizun hauen ondoren aldarrikatu zuten konstituzio hau.

Agintea

Hasieratik Monarkia aldarrikatu zuten, errege-aulkia nork okupatuko zuen erabaki gabe geratu bazen ere.

Izena

I. konstituzio demokratikoa deritzo, gizonezko guztien botorako eskubidea aldarrikatzen baitzuen.

Bereizgarriak

• Bi ganberako Gorteak. Ahalmen legegileaz gain, gobernua kontrolatzen dute zentsura-mozioaren, zein interpelazioaren bidez (Gorteek gobernuak dimititu beharra eragin dezakete).
• Erlijio askatasuna.
• Adierazpen askatasuna.
• Elkartze askatasuna.
• Korrespondentziaren bortxaezintasuna.
• Atzerritarren lanerako askatasuna.

Printzipio nagusiak

• Herriaren subiranotasuna
• Botere banaketa
• Deszentralizazioa

5.3. Behin-behineko gobernua

Lehen esan dugun bezala, Konstituzioa onartu ondoren, Behin-behineko gobernua osatu zen eta Gorteek Serrano jenerala lehendakari izendatu zuten eta honek Prim jenerala egin zuen gobernuburu. Gobernu honen asmoa “iraultza” kontrolpean mantentzea izango da eta pixkanaka batzorde iraultzaileen disolbatzea lortuko du.

1869 eta 1871 bitartean arazo eta gatazka ugari izan ziren:

Arazo sozialak

• Jornalarien arazoa: lur banaketaren demanda. Aurrez esan dugun bezala, andaluziar jornalariek berehalako lurren banaketa espero zuten, baina Guardia Zibila eta Armadaren jarrerak argi utzi zieten bere ustearen hutsa. Iraultza Loriatsuaren eskutik espero ziren aldaketa sakonak politika mailan buruturiko aldaketa batzuetara mugatu ziren.
• Kataluniako proletalgoak, berriz, gizarte eta lan-baldintzen hobekuntza eskatzen zuen. 1870. urtean LNE-AIT erakundeko lehen sekzio espainiarra sortu zen Bartzelonan.
• Kubako altxamendu independentista 1868an independentziaren aldeko mugimendu bat sortu zen Kubako irlan Carlos Manuel de Cespedes kreolak bultzatuta eta esklabo beltzak eta lurjabe txikiak mugimenduari atxiki zitzaizkion. 1868 eta 1878. urteen artean Kubako matxinatuak eta Espainiaren arteko Gerra Luzea gertatu zen, Zanjoneko Bakea sinatu arte. Aipatu beharra dago Ameriketako Estatu Batuak independentisten alde agertu zirela, Kubak balio estrategiko eta ekonomiko handia baitzuen (azukrea eta tabakoa).

Arazo politikoak

• Errepublikarren oposizioa (boteretik at geratu baitziren).
• Federalismoaren garapena. Diputatu askoren aburuz, eredu demokratikorik perfektuena errepublika zen eta honek modalitate bi zituen: federala edo bateratua.
• Errege bat bilatzea izan zen beste arazo larrienetako bat, nazioarteko presioak baitzeuden; hautagaiak: Hohenzollern-go Leopoldo eta Saboiako Amadeo (Italiako erregearen, Victor Manuel II.aren, semea). Azken hau aukeratu zuten.

5.4. Amadeo I.a Saboiakoaren monarkia (1871-1873)

Isabel II.a tronutik bota ondoren, Gorteek koroa eskaini zioten eta 1870ean Errege izendatu zuten. Erreinaldi laburra izan zen. Arrazoi nagusia: Prim , bere babesle nagusia, erregea iritsi baino egun batzuk lehenago atentatuan hil zuten, gauza tamalgarria Amadeorentzat, bera izan baitzen sostengurik garrantzitsuena. Bere monarkia demokratikoak huts egin zuen, ezin izan ziolako aurre egin erregimenaren kontrako oposizioaren indar gero eta handiagoari.

Ezaugarri nagusia

politika eta gizartean zegoen egonkortasunik eza eta gizarteko sektore gehienek zioten mesprezua.

Alderdiak

Gero eta zatiketa handiagoa zegoen:

• Batetik progresista eta moderatuen arteko enfrentamendua.
• Bestetik errepublikazaleen artekoa: unionistak eta federalistak.
• Eta bazen beste talde bat, intransigente deitua, erregimen monarkikoa indarrez suntsitu eta agintea hartzea proposatzen zuena.

Oposizio politikoa eta beste zenbait arazo

• Karlistak: Amadeoren monarkiaren aurrez aurre jarri ziren eta praktikan sistematik kanpo. Estatua eta Elizaren arteko gatazkaz baliatu ziren indarberritzeko. Karlismoa bi joeratan banaturik zegoen: ¾ Bata, bide parlamentarioaren alde. ¾ Bestea, bide legalei muzin egin eta altxamendu armatuaren alde. Azken hau nagusitzean, 1872-1876. artean luzatu zen gerra zibilari hasiera eman zitzaion: azken gerra karlista.
• Errepublikarrak: Gutxiengoa ziren Gorteetan eta bananduta zeuden, errepublika-eredu bi baitzeuden: ¾ Errepublika bateratua (zentralizatua) ¾ Errepublika federala
• Alfontsinoak: Isabel II.aren semea zen Alfontso XII.aren bidez borbondarren monarkia berrezarri nahi zutenak. Hauen zuzendari nagusia Canovas del Castillo zen eta bere euskarri soziala aristokrazia latifundista, negozio- eta industria-burgesia eta Kubako dirudun handiak ziren. Ordena eta moderantismoa berrezartzea zurten helburu.
• Langile mugimenduaren oposizioa: Jabetza pribatuaren abolizioa, lurren banaketa… ziren eskaera nagusiak. Alderdi politikoak langileen errebindikazioez ahazten zirela ikusita, sistemarekiko desengainura eta jarrera apolitikoak hartzera bideratu ziren (bereziki, talde anarkista-bakuninistak, garaiko langile mugimenduan gehiago zirenak).
• Elizako hierarkiaren oposizioa: Gurtza-askatasuna zela eta.
• Kubako matxinada: Gizarte eta politika-zatiketak zekarren ezegonkortasuna nahikoa ez balitz, aurrera zihoan 1868an hasitako altxamendu independentista.

Honek guztiak Saboiako Amadeo abdikazio akta aurkeztera bultzatu zuen 1873ko otsailaren 11n. Egun horretan bertan, Kongresuak eta Senatuak, Asanblada Nazional bakarrean bilduta, I. Errepublika aldarrikatzea erabaki zuten. Hiru urte horietan isolatuta, goi mailakoek baztertuta eta herriak gaizki ulertuta bizi izan zen.

5.5. I. Errepublika: (1873-II-11/1874-I-3)

Seiurteko Demokratikoan, Amadeok abdikatu ondoren aldarrikatu zen.

Zinbrioak (1873)

Horrela deitu zitzaien 1873an I. Errepublika onartu zuten demokrata monarkikoei.

Ideologia ezberdinak

Oso zaila izan zen bere bizitza, oso ideologia ezberdinak baitzeuden bere baitan:

• Pi i Margallek errepublika federala nahi zuen.
• Castelarrek kontserbadorea.
• Salmeronek erradikala.
• Paviak autoritario eta militarra.
• Herriak estatu autonomoz osaturiko federazio komunista bat.
•  …

Lehendakariak

• FIGUERAS

  Zinbrio eta federalez osatu zen. ¾ 1869ko konstituzioarekin jarraitu zuten. ¾ Errepublika bateratuaren aldekoa zen.

• PI I MARGALL
  • Errepublika federala aldarrikatu zuen: 15 estatu + 2 (Kuba eta Puerto Rico).
  • Karlistadak aurrera jarraitzen zuen eta Kubako gerrak ere bai.
  • Kantonamenduen altxamendua burutu zen.
• SALMERON
  • Pi Margall-ek dimititu ondoren heldu zen agintera, baina hilabete eta erdian egon zen soilik.
  • Militarren bidez ordena berrezarri eta langile mugimendu internazionalista (batez ere anarkismoa) zapuzten saiatu zen.
  Kontzientzia arazoak zirela eta, dimititu egin zuen, ez baitzuen iraultzaile batzuei jarritako heriotza-zigorra sinatu nahi.
• CASTELAR
  • Moderatuak garaile.
  • Castelar kontserbadoreak kantonalismoa legez kanpo deklaratu zuen, politika errepresibo gogorra, askatasunak mugatu, armada indartu.
  • Karlistadak oso gogor zirauen, Kubakoak ere bai.
  • Paviak eta guardia zibil multzo batek Gorteak disolbatu zituzten.
• SERRANO
  • Paviak Gorteak disolbatu ondoren hartu zuen boterea jeneral honek eta diktadura kontserbadore bat jarri zuen martxan.. Seiurteko demokratikoaren gainbehera bistakoa zen. Errepublikaren esperientzia zailaren ondoren, gizarteko eta politikako sektore asko Alfontsoren, Isabelen semearen, alde jarri ziren. Egia esan, Errepublika bukatuta zegoen, jada, baina, itxuraz, jarraitu egin zuen.
  • 1874ko abenduan Martinez Campos jenerala eta beste jeneral batzuk altxatu egin ziren eta amaiera eman zioten garai historiko garrantzitsu bati, ERRESTAURAZIOA edo BERREZARKUNTZA hasiz.

Neurriak

• Kontsumoak ezabatu ziren: Ogasunerako oso neurri kaltegarria izan zen hau, iturri garrantzitsuenetako bat baitzen.
• Kinten ezabatzea: armada soldatapeko boluntarioez osatu zen. Hala ere, ez zuen denbora asko iraun, karlistada piztu baitzen.
• Boto eskubidea jende gehiagorengana iritsi zen, 21 urteraino jaitsi baitzuten adina.
• Haurren lana arautu zuen.
• Esklabotza ezabatu zen Puerto Rico-ko espainiar kolonian.

Arazoak eta porrotaren arrazoiak

• II. Karlistada: Karlos VII.a, Karlos Maria Isidroren biloba, armaz altxatu zen. Lizarran hiriburua zuen gobernua eratzea iritsi zen.
• Kantonalismoak: Cartagenan hasi eta Levante eta Andaluzian hedatu ziren.
• Kubako gerra.
• Alfontsoren aldeko konspirazioak.
• Errepublikarren zatiketa: Errepublika bateratua ala Errepublika federala...
• Anarkismoaren indarra.

Kontuan hartzekoak

• Errepublikarrak gutxiengo ziren Espainiako mapa politikoan eta zatiturik heldu ziren.
• Bere botere hartzea ez zen hauteskunde-garapen baten ondoren edo estatu-kolpe garaile baten bidez heldu. 1869.ko Konstituzioan arauturiko monarkiaren agortzeak ipini zituen agintean, aukera bakar moduan.
• Erregimen berria, testuinguru honetan, alferrik galdutako aukera iraultzailea izan zen.

Sandhursteko Adierazpena

Alfontsinoak gero eta indar gehiago ari ziren eskuratzen, goi klasearen artean, batez ere. Canovas del Castillok monarkia borbondarra berrezartzeari ekin zion eta monarkia tradizionala zela konponbidea adierazi zuen.

Errepublikaren erorketa

Martinez Camposek pronuntziamendu bat burutu zuen eta Alfontso XII.a Espainiako Errege aldarrikatu zuen. Errege berriaren zain Canovas del Castillo gobernuburu izendatu zuten.