6.3.3. Gizarte mailak Euskal Herrian

• Kostaldeko nekazari eremuetan handikiak ditugu:

  • Baserri ugarien jabeak ziren eta hiriguneetan (Madrilen, adibidez) bizi zirenak.

  • Epe luzerako kontratuak egiten zituzten. Belaunaldiz belaunaldi igarotzen ziren alokairu haiek eta, maizterrak epe motzeko kontratuekin jasotzen ez zuen segurtasuna izaten zuen.

• Nekazari herrietan erdi mailako jabeak zeuden.

  • Hauek ziren herriko instituzioetako buruak.

  • Bere jabetzei ahalik eta errenta gorena ateratzea zuten helburu. Epe laburrekoak izaten ziren (9 urte) maizterrekin izenpetzen zituzten kontratuak.

• Behera egin zuen jabe txikien kopuruak eta okerrera jo zuen, aurreko belaunaldien garaien aldera, haien bizi-mailak.

• Nekazari eremuko herri guztietan maizterrak ziren biztanle aktibo gehienak. Maizterren artean ere, ongi bereiz zitezkeen nahiko aise bizi zirenak eta baserri baztertu eta txiroetan bizi zirenak.

• Krisialdietan aski argi ikusten da eskaleen kopuruak gora egiten zuela haien artean.

• Hiriguneetan, berriz, burgesia finantza merkataria zen nagusi eta gidari.

• Garrantzitsua zen, halaber, artisauen eta merkatari txikien gizarte taldea.

• Azkenik, hazi egin zen jornalarien (eguneko soldataren truke lan egiten zuten langileen) kopurua. Jarduera desberdinetan aritzen ziren langile hauek urtean zehar.

6.4.4. XIX. mendeko ekonomia

6.4.1. Nekazaritza

XIX. mendearen erdira arte, nekazaritza izan da ekonomia jarduera nagusia. Espainiako nekazaritzaren bereizgarriak:

• Nekazaritza-molde zaharkituaren iraupena: laboregintza urtero txandaka aldatuz eta ekoizpen maila apalekin. Biztanleriaren bi heren hartzen zituen nekazaritzak eta iraupen ekonomiara mugatzen zen.

• Ezin izan zion industriaren eskariari erantzun.

• Ez zuen kapital-iturri gisa balio.

Aldiak

• 1800-1840: Ekonomiaren geldialdia.

• 1840-1860: Susperraldi motela.

• 1860-1900: Ekonomiaren erabateko susperraldia.

Ekonomiaren atzerapenean eragina izan zuten faktoreak

• Faktore natural eta geografikoak: Lurren topografiak eta pobreziak zuzeneko ondorioak izan zituzten laborantzaren garapenean, lehorteak... Hala eta guztiz ere, geografia eta topografia baldintza makurragoko herrialdeetan, Suitzan esaterako, nekazaritza bazter uzten zuen jendea industrian hasten zen lanean, eta Espainiako gobernuak ez zituen laborantza-produktuen alorreko autosufizientzia bermatzeko ahaleginak egiten.

• Heriotza-tasa handiak landa biztanleen hiritartze prozesua oztopatu zuen eta, ondorioz, motela izan zen hirien urbanizazio prozesua eta barne-merkatua eskasa zen.

• Herrialde latinoetan, hezkuntzak eta alfabetizazioak iparraldeko herrialdeetan baino maila apalagoa zuten eta hori oztopo handia zen industriaren garapen azkarra ziurtatzerakoan.

• Lurjabeen mentalitatea (dinamismo gutxi, protekzionistak...).

• Atzerapen teknologikoa.

• Azpiegitura-sare desegokia.

• Jabetza-egitura desegokia: latifundismoa, minifundismoa...

• Desamortizazioak izandako ondorioak (hurrengo puntuan aztertuko ditugunak).

6.4.1.1. Lurren jabetza

Lurren lotura zen nekazaritza ekonomiak Lege Zaharrean zuen arazo nagusia eta, hain zuzen ere, modu horretan elizaren, aristokraziaren eta udalerrien eskuko lurrak %60 baziren. Lehen mailako botererako bide zen lurren jabetza. Lotutako jabetzen artean zeuden

• Maiorazkoak

  • Familiako ondaretik bereizten ziren ondasun hauek. Multzo hau ezin zen saldu eta seme zaharrenak heredatzen zuen.

  • Erdi Aroan du sorrera; ziurrenik seme-alaben artean ondasunak zatitzean, ondare familiarra ez txikitzearren egingo zen.

  • Errege lizentziaz, kontratuz edo testamentuz eraiki ahal zen.

  • 1841ean betirako ezereztatu ziren.

• Elizaren jabetzak, “Esku Hilak” edo “Manos Muertas” ere deituak.

• Udalerriek ere herri lur zabalak zituzten.

6.4.1.2. Iraultza liberala eta nekazaritza aldaketa: Desamortizazioak (Mendizabal eta Madoz)

Egoera: Lehen esan dugun bezala, nekazaritza-jabetza handiak amortizaturik zeuden: erakundeen esku (Noblezia, Eliza, Udala...), merkatu libretik kanpo, gaizki ustiatuta (produkzio eta produktibitate apala) eta ezin ziren saldu.

Liberalismoaren printzipio nagusietako bat jabego pribatua da. Desamortizazioak zera bilatzen du: lur-eremuak jabego pribatu eta indibidual bilakatu eta bere erabilpena liberatu, hots, merkantzia gisa merkatuaren barnera eraman.

Burgesia liberalak nekazaritza-jabetzaren egitura aldatzeko hainbat neurri hartu zuen

• Maiorazkoen eta jaurerrien abolizioa.

• Elizaren (Esku hilak edo Manos Muertas) eta udalerrien (lur komunalak) menpeko jabetza kolektiboaren desamortizazioa. Honen bitartez, Amortizazioa deuseztatzen joan ziren.

Helburuak

• Ogasunaren arazoa konpontzea: desamortizazioaren bitartez lorturiko diru-sarrerak erabiliz, Espainiako Ogasuna (Hacienda) saneatu nahi zuten, metaturik zeukan zorra erabat murriztu ahal izateko. Mendizabalen desamortizazioan lorturiko dirua erabakigarria izan zen gerra karlista irabazteko.

• Ekonomikoak: Lurrak merkatu librean utzi eta nekazaritza eta merkataritza suspertzea.

• Politiko-sozialak: jabe kopuru handiagoa iraultza liberalaren alde: botoak. Burgesia erregimen liberalaren alde jarri nahi zuen eta izugarrizko erraztasunak eman zizkien erosleei.

Lehen bi helburuak bete egin ziren, baina hirugarrena, nekazaritzaren erreforma sakona eskatzen zuena, ez zen lortu.

Aldiak: Desamortizazio-prozesu asko izan dira, baina garrantzitsuenak aurrerakoiek burutu zituzten

• 1798-1808 bitartean izan zen lehen aldia, Godoyk sustatua.

• Ondoren Cadizko Gorteek egin zituzten. Fernando VII.aren aldi absolutistan neurri guzti hauek abolitu ziren.

• 1820-1823: Berriro hasi ziren.

• Hala ere desamortizazio garrantzitsuenak Isabel II.aren garaikoak dira:

Mendizabalen desamortizazio eklesiastikoa (1836-1837)

• Vatikanoarekiko harreman diplomatikoak haustea ekarri zuen.

• 1836ko dekretuak, I. Gerra karlistaren erdi-erdian, Erlijio-ordenak (klero erregularra: fraide, mojak) deuseztatu zituen eta bere ondasunak desamortizatu, lurrak, etxeak, monasterioak, komentuak…konfiskatu eta enkante publikoan salduz.

• Liberal moderatuak aginpidera iritsi zirenean, bertan behera utzi zuten neurri hori.

Madozen desamortizazio orokorra (1855)

• Pascual Madoz, Ogasun Ministroak, Desamortizazio Orokorrari buruzko Legea argitaratu zuen. “Orokor” izena jarri zion, jabetza kolektiboko ondasun guztiak salgai jarri baitzituen: batetik, Mendizabalen etapan saldu ez zirenak; bestetik, udalerrien ondasunak (“Propioak eta Komunalak”); hortik datorkio emandako izena (“zibila”).

• Saltzeko erabilitako prozedura Mendizabalen kopia izan zen, hau da, lehenbizi ondasunak konfiskatu enkante publikoan saltzeko, baina bi aspektutan bereizten zen:

  • Dirua industria eta azpiegitura-lanetan inbertitu zen, trenbidegintzan bereziki. (ez ahaztu urte berean Burdinbideen Lege Orokorra aprobatu zela).

  • Diru horren jabea ez zen Estatua, Udalak baizik.

Ondorioak

• Amortizazioak desagertzean, ondasunak jabetza pribatu eta indibidual bilakatu ziren, eta, aldi berean, zabaldu egin zen landutako lurren azalera.

• Desamortizazio-prozesuak ez zituen eraldatu lantze eta ustiapen-sistemak, baina, aurreko puntuaren ondorioz, nekazaritza-produkzioaren bolumena handitzen lagundu zuen.

• Ez zen jabetza-egitura aldatu. Nekazaritza-erreforma gisa baino gehiago, neurri fiskal gisa sortu zen desamortizazioa. Hegoaldean latifundioaren egitura sendotu egin zen. Lurrak dirudunek erosi zituzten: merkatariek, burgesek, herrietako errotariek, prozesuaren berri zehatza zuten estatuko funtzionarioek, militarrek eta dirutza handiak kudeatzen zituztenek… Aberatsak aberatsago!

• Jaurerriak eta maiorazkoak deuseztatu egin ziren; azken neurri honek ondasunak aske geratzea ekarri zuen, baina nobleziak ez zituen ondasunak galdu.

• Elizarekin batera, galtzaileak nekazari txiroak izan ziren (desamortizatutako lurrak erosteko dirurik ez eta komunalak desagertzean, bere burua ordaindu beharrean ikusi zuen).

6.4.1.3. Beste neurri batzuk

• Hamarrenen eta Mestaren baliogabetzea; laborariek probetxu atera zioten neurri honi artzainen aurrean eta, horrenbestez, larreak laborantza-lur bihurtu ziren.

• Garraiobideetan hobekuntzak.

• Babes neurriak laboreen ekoizpena hobetzeko.

6.4.2. Nekazaritza Euskal Herrian

• Baserria oinarrizko ekoizpen unitate zuen nekazari zibilizazioak XVIII. mende bukaeran eta XIX. mendearen lehen erdialdean lortu zuen bere lurralde-zabalkuntza gorena.

• Garia eta artoa ekoizten ziren baserrietan. XIX. mendean polikultiboa sustatu zen.

• Baserri gehienak maizterrek ustiatzen zituzten, baina esanguratsua eta halaber jabe txiki autonomoen kopurua (%20 gutxi gorabehera).

• Kapitalen gabezia eta, ondorioz, makineria berria eta ongarri mineralak eskuratu ezina, ezin gaindi zitezkeen oztopoak izan ziren nekazaritza mota berri bat garatzeko unean.

• Nafarroako Erriberan eta Arabako Errioxan barazkietan eta mahastizaintzan espezializatu ziren eta, ondorioz, janari eta ardogintzarekin loturiko industria bultzatu zuen laborantza mota horrek.

Bereizgarriak: XIX. mendea industri iraultzak Espainian izan zuen porrotaren mendetzat hartu da. Europako industrializazioaren aldean, prozesu berankorra eta geografikoki mugatua (Katalunia eta Euskal Herria bakarrik) izan zen.

Industriaren atzerapenean eragina izan zuten faktoreak

• Eskulan nahikorik ez.

• Barne-merkaturik ez.

• Kapitalik ez.

• Europako lurralde aurreratuenekin lehiatu beharra.

6.4.3.1. Kataluniako ehungintza

Baldintzak: Katalunian nekazaritza oparoa zen eta haren arrimuan

• Merkataritza lehiatsua.

• Garraio sare eraginkorra.

• Eskari berrietara egokitzen dakien manufaktura industria.

• Gobernuak aduana zergatan egiten duen babes politika.

• Testuinguru honetan garatzen da kotoiaren industria.

Gorabeherak

• XIX. mendearen erdira arte kotoia da haziko den industria, baina hemendik aurrera, sektore berrietan inbertitzeko aukerak zabalduz doaz eta murriztu egin zen ehungintzan eginiko inbertsioa.

• Gainera, Amerikako Sezesio Gerra zela-eta gora egin zuen kotoiaren eskaerak, baina gerra hori bukatzean, behera egin zuten prezioek eta krisialdi handi bat izan zen nazioarteko mailan.

Ondorioak

• Protekzionismoak ehungintzari lagundu zion, baina kontsumitzaileak kaltetu zituen, prezioak garestitzen zirelako.

• Aduana zerga handiak eta prezio altuak kontrabandoa sustatzen zuen.

• Inportazioak urriago ziren eta lasaitu egin zen kanpoko merkataritzaren defizita.

• Ehungintzan lorturiko kapitalek beste industria batzuen garapena ahalbidetu zuten (kimikoa...).

6.4.3.2. Siderurgia

Baldintzak

• Burdina ekoizteko burdina mearen kopuruaren bikoitza behar zen ikatzean. Horregatik siderurgia industriak burdin meategietatik baino ikatz-hobietatik hurbilago egokitu ziren.

• Espainian ez zegoen ikatz ugari eta zegoena ez zen kalitate onekoa.

• Aitzitik burdina mea ugaria zen, baina ez zegoen halako eskaririk.

• Beraz, lehiakortasun maila apala zen.

Malaga: Siderurgia modernoa sortzeko saioa egin zen, burdina mea garrantzitsuenak baitzeuden alde hartan. Han altxatu ziren lehen labe garaiak, eta egur-ikatza erabili zuten erregai gisa, oso garestia baitzen harrikatza.

Asturias: XIX. mendearen erdialdean, Asturiasko siderurgiak gorantz egin zuen eta Andaluziakoak, berriz, beherantz. Asturiasko siderurgiak ikatz-hobien hurbiltasuna zuen aldeko.

Bizkaia: XIX. mendearen azken herenean mende batez nagusi izango ziren burdingintza-instalazioak egokitu ziren Bizkaian.

• Arrazoiak: Bertan zeuzkan burdina meak, baina benetako bultzada Erresuma Batuko merkataritza harremanak emango zion

  • Erresuma Batuak burdina mea ez fosforikoa behar zuen Bessemer-en bihurgailuetarako eta Bizkaiak egoki erantzun ziezaiokeen eskari hari.

  • Bessemer ingeniari ingelesa zen. 1856an altzairua lortzeko sistema berri bat asmatu zuen, airea insuflatuz galdaketa orduan. Trenbide errailak aldatu ahal izan zituzten sistema honi esker.

  • Burdina mea ez fosforikoa behar zuen eta Bizkaian bazegoen.

  • Itzulera ikatza ekartzeko aprobetxatzen zen.

  • Gainera, joan-etorriko merkataritzak kostuak murriztu egin zituen Erresuma Batuko ikatza inportatzeko unean. Horri esker kapitala metatzen hasi ziren eta, hura inbertituz, Bizkaiaren industrializazio prozesua bizkortu zuten.

• Metodoak: Euskal Herriko burdina zuzeneko fusioaren bidez ekoizten zen burdinoletan artisau-metodo batzuei jarraiki, eta baztertzen hasia zen merkatuetan. Burdinolak eraberritu beharra proposatu zuten batzuek, baina beste batzuek burdinolak alde batera utzi eta, Erresuma Batuko ereduari jarraiki, labe garaiak eraikitzearen aldeko apustua egin zuten.

• Non: Lehenengo instalazio modernoa Basaurin, baina porrota. Gero, Boluetan, erregaitzat egur-ikatza zuten labe garaiak zabaldu ziren (1841) eta azkenean, Bilboko itsasadarrak burdingintza-instalazioak egokitzeko zituen abantailen aurrean, bertan eraiki zituzten labe garai gehienak. Ibai batzuen ertzetan joan zen biltzen metalurgia.

• Zergatik: Burdinbidea Bilboko portuaren ondoan luzatu zelako eta enpresarien ekinak, industrian inbertitzeko aukera egin zuelako. Porrotak ugari izan ziren arren, azkenean lortu egin zuten industrializazio-prozesua bultzatzea.

6.4.3.3. Beste industria batzuk

Nekazaritzako elikagaien industriak

• Irina: Sistema tradizionala utzi eta errota moderno eta bapore makinak erabiltzen hasi ziren.

• Oliba olioa: Hemen ere abereen indarra eta beste sistema tradizionalak utzi eta lurrun makina erabiltzen hasi ziren.

• Mahastiak eta ardoa: XIX. mendearen erdialdean izurri batek jo zituen Frantziako mahastiak eta horren ondorioz Espainiako esportazioa asko hazi zen, baina ondoren filoxera Espainiara hedatu zen eta behera egin zuen ekoizpenak.

Industria kimikoak

• Sociedad Española de la Dinamita.

• Alkoholaren industria.

Industria mekanikoak: XIX. mendearen bukaeran batez ere Bizkaian eta Gipuzkoan egokitu ziren.

6.4.3.4. Energia

• Energia hidraulikoak abereek eta gizakiek eragindako energiaren ordea hartu zuen. Garrantzitsua izan zen Katalunian eta Euskal Herrian.

• XIX. mendearen hasieran gizakiak, abereak, urak eta haizeak eragindako energiaren erabilera zen nagusi, baina mendearen erdialdean ikatzaren bidezko energia nagusitu zen burdinbide, bapore ontzi… eta abarretan.

• Egurra zen etxeko energia iturri nagusia.

• Mendearen bukaeran hasi zen energia elektrikoa hedatzen eta XX. mendean energia nagusienetako bat izango da.

6.4.4. Meatzaritza

Ustiapena: Espainiak mea aberastasun ugariak zituen: zilarbizia (merkurioa), kobrea, beruna, wolframioa… Baina XIX. mendearen lehen bi herenetan ez ziren behar bezala ustiatu. Arrazoiak

• Kapital gabezia.

• Ezagutza teknikorik eza.

• Eskaera apala.

• Erregearen aldeko legeria ustiatzaile pribatuaren kaltetan (Koroa zen meategi guztien jabe).

Legeria: 1850-1860ko hamarraldian legea aldatu eta liberalizatu egin zen: onartu egin zen atzerriko kapitalaren sarrera eta modu orokorrean ustiatzen hasi ziren meategiak.

Teknologia berria ekarri zuten kobrea, beruna, zinka eta burdina mea batzuk ustiatu zituzten atzerriko konpainiek. Oso desberdina izan zen Almadengo zilarbiziaren kontua, erraz ustiatzen baitzen, teknologia handirik behar ez zuelako eta parte hartu ahal izan zuten ustiapenean atzerriko konpainiek gobernuari maileguak ematearen truke.

Ondorioak

• Esportazioei esker, meatzaritzak ordainketa balantza orekatzen lagundu zuen.

• Hegoaldeko meategien irabazien parte handi bat atzerrira joan zen, baina Bizkaiko burdinaren ustiapenetik etorritako irabaziek euskal siderurgia finantzatzeko kapitala metatzen lagundu zuten.

• Lanpostuetarako aukera berriak eskaini ziren.

• Gainera, gora egin zuen ondasunen eta zerbitzuen barne eskariak.

6.4.5. Garraiobideak

Izugarrizko garrantzia du penintsulako portuen arteko itsas garraioak eta ibai eta ubideetan egiten zenak ere bai. Lehorreko garraioak ere izugarrizko aurrerapena izango du:

6.4.5.1. Burdinbideen garapena (1855eko legea)

Noiz: Liberal aurrerakoien (1854-1856) legeak bultzada handia eman zion eraikitzeko proiektuari: elkarte anonimoak osatzeko erraztasunak, desjabetzeak (Madoz-en desamortizazioari esker), materialen inportazio askea, diru-laguntzak…

Europan baino beranduago eraiki zen.

Arrazoiak: orografia, kapitalik eza, ezegonkortasun politikoa…

Progresistak aginpidera iritsi zirenean gauzak aldatu egin ziren, funtsezko elementutzat jotzen baitzuten burdinbidea Espainiako ekonomia modernizatzeko. Aldaketa haren ondorioz, 450 km burdinbide eraiki ziren urtero 1856-1866 bitartean, estatuaren laguntzari eta kanpoko eta bertako inbertsioei esker.

Balorazioa: Burdinbideen eraikuntza negozio handia izan zen, baina ustiapena ez zen errentagarria izan. 1866an krisi batek jo zituen burdinbideak eta bankuak eraman zituen herrestan; aldi berean, beste sektore batzuk ere oso egoera txarrean zeuden (ehungintza, laborantza…) eta krisialdi politiko batek eman zion amaiera Isabel II.aren monarkiari.

Krisialdi honen ondorioz, moteldu egin zen burdinbideak eraikitzeko erritmoa.

Galdera garrantzitsu bat: beharrezkoa izan ote zen burdinbidea ekonomia modernizatzeko?

• Bai, ez baitzegoen beste aukerarik barne garraioari begira.

• Baina, agian ez zen era egokian egin

  • Trazaera, zenbaiten ustez, ez zen egokiena izan: Madril ardatza zuen trazaketa erradialak lurralde asko saretik at utzi zituen. Bilbo, adibidez, nazioarteko sarearen trazaeratik kanpo geratu zen eta merkatariek Bilbo-Tutera lerroarekin bat egingo zuen lotunea bultzatu zuten Mirandan.

  • Espainiako merkatua Europarekin lotzeko helburuaz egin zen, baina zabalera ez zen Europaren araberakoa (15 cm gehiago zuen) eta Espainia bakartuagoa geratu zen.

6.4.5.2. Errepideak

1840an errepideak eraikitzeko plan bat abiarazi zuten. Zamarien garraioak zalgurdiei egin zion bide eta bidaia denborak murriztu egin ziren.

Euskal Herrian diputazioek hartu zuten egiteko hau eta bide sare trinko bat eraiki zuten.

6.4.5.3. Merkataritza

• Barne merkataritza: Liberalismoak bultzada handia eman zion, merkataritzan aritzeko askatasuna, aduanak kostaldera…

• Kanpo merkataritza: Koloniak galdu ondoren krisialdia izan zen.

• Ordainketa balantza: Zorra. Atzerriko kapitala inportatzen zen, baina oso garesti ordaindu behar zen hori. Hau ere galdera garrantzitsua da: Merezi ote zuen atzerriko inbertsioei ateak zabaltzea?

6.4.6. Bankuen sorrera

Lehenengo bankuak

• 1772an sortu zen lehen banku espainiarra, estatuak babestua: Banco Nacional de San Carlos.

• Pixkanaka haren prestigioa behera joan zen eta 1829an Banco Español de San Fernando sortu zen.

• 1856an Espainiako Bankua sortu zen.

Progresisten legeri berriaren arabera, hurrengo bereizketa egin zen:

• Jaulkipen bankuak: Dirua emititzeko.

• Kreditu elkarteak: Negozioak egiteko.

Akats handi bat bazuten banku hauek, burdinbideak eta zor publikoa baitziren bere inbertsioak eta, burdinbideak krisian jarri zirenean, kinka larrian jarri ziren bankuak ere eta indartsuenak bakarrik iraun ahal izan zuten.

Azkenean, Banco de España bankuaren esku geratu zen diru papera jaulkitzeko monopolioa eta Banco Hipotecario bankua sortu zen. Krisia gainditu zuten bankuek industria enpresei begira hasi ziren lanean.