Landereño
Landereño
Landereño
Landereño
Landereño
Landereño
|
|
||||
|
|
||||
|
|
||||
|
|
|||||
.jpg "Andres Urdaneta, marinela")
.jpg "Itzulbidaia")
9 Berrezarkuntzaren sistema politikoa
1874ko abenduaren 29an matxinatu zen Martinez Campos Sagunton eta Alfontso XII.a errege aldarrikatu zuen, I. Errepublikari amaiera emanez. Hasiko den garaiari deritzo Berrezarkuntza.
Seiurteko Demokratikoak oso gustu txarra utzi zuen garai hartako biztanleengan eta alfontsinoek apustua irabaztea lortu zuten. Canovas del Castillo izango dugu buruzagi nagusi eta haren ingurura joango dira biltzen Iraultza Loriatsuan parte ez dutenak hartu, erradikalizazioaren beldur diren demokratak eta Unión Liberaleko eta alderdi progresistako kide gehienek.
9.1. Alfonso XII.a (1857-1885)
Bizitza: Espainiako Errege izan zen. Isabel II.aren semea. Madrilen jaio eta, ama 1868 ondoren erbesteratua izan zenez gero, Frantzian bizi behar izan zuen. Martinez Santos-ek Sagunton izendatu zuen Errege 1874an.
1878: Bere lehengusu Mª Mercedes-ekin ezkondu zen eta emaztea berehala hil zitzaion.
1879: Mª Kristina de Habsburgo -rekin ezkondu zen.
28 urte zituela hil zen El Pardon. Emaztea haurdun zegoen. Ondorengotza ez zegoen ziurtatuta oraindik!
Bereizgarriak epe honetan
2. karlistada amaitu zen.
876.eko konstituzioa + Canovas + Txandatze sistema.
Kubako gerra = 10 urteko gerra, esklabotza...
9.2. Alfonso XIII.a (1886-1941)
Bizitza: Espainiako Errege (1902-1931). Alfontso XII.aren semea, Madrilen jaio zen aita hil ondoren eta errege izendatu zuten jaio zen egun berean, Mª Kristina de Habsburgo, bere ama, erregeorde zelarik. Victoria Eugeniarekin ezkondu zen egun berean atentatua izan zuten. Ez zitzaien ezer gertatu. II. Errepublika ezarri zenean, Alfontso XIII.a Frantziara erbesteratu zen eta, gero Erromara. Han hil zen.
Bereizgarriak
1902-1913: 98ko porrotari buelta eman nahian. Krisi ekonomiko eta politiko ugari. Euskal eta kataluniar autonomismoak. Langile mugimenduak. Marokoko gerra. Bartzelonako Aste Tragikoa.
1913-1917: Txandatze sistemaren ahultzea. I. Mundu-Gerra (neutral).
1917-1923:
Txandatze sistema. Herritarren botoak du garrantzia. 1917ko iraultza. Iraultza sobietarrak eragina du Andaluziako nekazariengan.1923-1930: Primo de Riveraren diktadura.
Parlamentua. Donostiako Ituna. Jakako altxamendua.1931:
Monarkia: II. Errepublika: Alfontso XIII.a Frantziara erbesteratu zen eta, gero Erromara. Han hil zen.Gizartea
Talde txiki batek eragin handia zuen (ek + polit) = Goi mailako burgesia + Lurjabe handiak. Kazikismoaren bidez dominatzen zuten. Kontserbadoreak. Eliza eta Armadari lotuak.
Klase ertainak: profesionalak, nekazariak (jabeak), artisauak...
Nekazariak (jornalariak): gaizki bizi ziren.
Fabriketako langileak: oso baldintza txarrak.
9.3. Sistemaren oinarriak
Interesatuak: noblezia, armada, eliza, burgesia, kolonietan interesak zituztenak, klase ertainak… Hauen laguntzaz antolatu zen erregimen berria. Ordena bermatuko zuen erregimen bat nahi zuten eta aurreko egonezin politiko sozialak errepikatzeari ekidin.
Interesak
Nobleziak eta lurjabe handiek bere pribilejiozko egoerari eutsi nahi zien eta estatuaren gobernuan parte zuzena hartzen zuen.
Burgesiak ere gobernuan parte zuzena hartzen zuen eta langileen lorpenak hutsean uztea lortu zuen. Horrela, inolako trabarik gabe ekin zien bere negozioei.
Elizak Seiurtekoan sekularizazioaren alde hartutako neurri gehienak ez deusean uztea lortu zuen eta heziketaren kontrolatzaile gisa iraun zuen.
Armada gustura zegoen Alfontso XII.a erregearekin, aginte zibilaren pean izan behar arren, autonomia handia utzi baitzion.
Kolonietan interesak zituztenek esklaboak askatzeko eta koloniei autonomia emateko egin ziren saio guztiak bertan behera uztea lortu zuten.
Oinarriak
1876ko konstituzioa.
Bi alderdien txandatze baketsua eta Pardoko Ituna. Bi alderdi nagusitu ziren
Alderdi Liberal Fusionista , Praxedes Mateo Sagasta buru.
Liberal Kontserbadorea, Antonio Canovas del Castillo buru.
CANOVAS eta SAGASTAren arteko akordioa, Alfontso XII.a hil zenean (1885-XI-25). Kontserbadoreen lekuan liberalak jarriko ziren, Canovas beste altxamendu baten beldur baitzen (errepublikar edo karlisten aldetik).
Armada: Berrezarkuntza garaian, aginte zibilaren pean geratu zen, Isabel II.aren erreinaldian gertatu zen bezalako militarren etengabeko esku hartzea saihestu nahian. Erregea monarkia parlamentarioaren buru nagusi izateaz gain, Armadako buruzagi nagusia ere izango zen. Horren truke, autonomia handia eman zitzaien bere eremuko gai batzuetan: hierarkia militarra, Afrikako politika…
Karlistak: 1876an menderatu zituzten betirako eta Karlos VII.a erregenahiak erbestera alde egin zuen.
Kuba: 1878ko neguan, Zanjongo bakea sinatu zen, baina ez zen bake definitiboa izan.
9.4. Sistemaren funtzionamendua
Gobernuaren eraketa: Bi alderdi monarkikoak aritu ziren txandaka agintean, bi aldeek aurrez horrela erabaki ondoren.
Gobernua aldatu behar zenean, Erregeak edo Erreginaordeak gobernua osa zezala agintzen zion oposizioko buruari eta Parlamentua desegiteko dekretua ere ematen zion aldi berean.
Ondoren, gobernuburu berriak hauteskundeetarako deia zabaltzen zuen.
Hauteskundeak
Biztanleriaren %5ak soilik hartzen zuen parte hasieran.
Encasillado: Gobernazio ministroak barruti bakoitzean aukeratu beharreko hautagaien zerrendak prestatzen zituen, bertan bizi ziren ala ez kontuan hartu gabe. Askotan, zerrenda hauetan “cuneroak ” zeuden.
Kazikeak: Zerrenden berri ematen zitzaien alkate eta kazikei eta hauek behar zen guztia egiten zuten gobernuak nahi zituen emaitzak lortzeko: hauteskunde errolda edo aktak faltsutu, botoak erosi, manipulatu, indarra erabili… Putxerazo esaten zioten honi. Kazikeek sostengua ematen zien gobernuari eta honek eskari guztiei erantzuten zien ordainetan: zergak ordaintzean, soldadutzara joan behar zenean, lanpostu onak…
Alderdiak
Alderdi dinastiazaleek ez zuten alde handirik elkarren artean. Haien arteko adostasun ezak ez ziren funtsezkoak. Konstituzioa zuten oinarrizko kontsensua. Liberalek neurri progresistagoak eta laikoagoak bideratzen zituzten, eta kontserbadoreek ez zituzten berriro kentzen. Hori gertatu zen, esate baterako, 1890ean botorako eskubidea gizonezko adin nagusi guztiengana zabaldu zenean.
Alderdi Kontserbadorea
Gizarte talde boteretsuenek osatzen zuten haren oinarri soziala.
Gobernuan egon zirenean
Karlistada amaitu zen.
Kubako gerra amaitu zen.
Hitzarmenak egin ziren Elizarekin.
Euskal Foruak aldarazi zituzten.
Alderdi Liberala
Lehengo demokratak, erradikalak eta errepublikazale ez erradikalak osatzen zuten: bankariak, militarrak, funtzionarioak…
Gobernuan egon zirenean
Gizonezko guztien botorako eskubidea.
Elkarteen Legea eman zuten.
Zinpekoen bidezko epaiketak hasi ziren.
Sistematik kanpo geratu ziren herri klaseetako sektore nagusiak. Mende bukaeran, bi buruzagi nagusiak desagertu ondoren, indartsu agertuko dira: errepublikazaleak, nazionalistak eta langile erakundeak. Nabarmen geratuko da hau 1917an.
9.5. 1876ko konstituzioa
Noiz: Alfontso XII.ak aldarrikatu zuen eta Txandakatzeko sistema ahalbidetzen zuen.
Nolakoa: 1845ekoan oinarritzen da, 1869ko dekretu batzuekin osatuz.
Bereizgarriak
Subiranotasuna Monarkia eta Gorteen eskuetan dago; botere legegilea ere bai. Subiranotasun nazionala baztertuta geratzen da, beraz.
Erregea
Botere betearazlea bere esku dago (moderatuek horrela ikusi ohi dute).
Armadaren buru da.
Legeak aldarrikatzen ditu.
Ministroak izendatu eta ezerezta ditzake.
Gorteak konbokatu eta suspendi ditzake.
Gorteak: 2 ganbera (Kongresua + Senatua)
Kongresua: herritarrek aukeratzen dituzte diputatuak, hauteskundeetan, sufragio zentsitarioz hasieran. 1890az gero, sufragio unibertsala erabiliko dute horretarako.
Senatua: nobleak, militarrak eta apaizak biltzen ziren hemen, aberatsen arteko sufragioz hautatuak.
Eskubide garrantzitsuenak ezerezean geldi zitezkeen.
Erlijio ofiziala = Katolizismoa.
Indarrean egon zen epea
1876-1923ko Primo de Riveraren estatu-kolpera arte.
1930 (Primo)-1931 arte (II. Errep)
9.6. Sistemaren krisia
Canovasen sistemak , itxuraz, Primo de Riveraren diktadura arte iraun bazuen ere, krisi-une larri batzuk bizi izan zituen
1898ko krisia, Espainiak azken koloniak galdu ondoren.
Alderdi dinastiazaleen batasunaren haustura, sistemaren oinarria hondatuz.
1917ko krisia. Oposizioak sistemari egin zion lehen mehatxu serioa izan zen.
Marokoko gerra.
9.6.1. 1898ko krisia
XIX. mende hasieran independentzia nahia Latinoamerika osoan zehar zabaldu zen, baina ez zituen Kuba eta Puerto Rico hainbeste ukitu. Arrazoiak
Uharte horietako oligarkiak metropoliarekiko merkataritza harremanei eutsi nahi zien.
Militar espainiarrek hara bidalitako indarrak oso kontuan hartzekoak ziren.
Munduko potentziek nahiago zuten Espainiaren eskuetan izatea, haien arteko beste edozein estaturen menpean egotea baino.
XIX. mendean zehar, Kubako uharteak azukregintzari esker bizi izan zuen hazkunde ekonomikoak argi eta garbi utzi zuen Espainia ez zela gai ekoizle kubatarren beharrei erantzuteko eta hasi ziren bertako biztanleak metropoliarekiko harremanak aldatzeko komenentziaz hitz egiten.
Aldaketa esanguratsu batzuk ezagutu zituen uharteko egoera ekonomikoak. Espainiarren babes-politikagatik ere, AEB-etako kapitala hasi zen sartzen (hasieran meatzetan… Ondoren sektore guztietara zabaldu zen, baita azukregintzara ere). Merkataritza fluxu garrantzitsu bat sortu zen orduan AEB eta uhartearen artean. Espainiak, protekzionismoaren bidez, zaildu egin zuen gai kubatarren sarrera penintsulan eta, bitartean, oztoporik gabe saltzen zituen bere gaiak uhartean. Pixkanaka, AEB-ren eta Kubaren arteko merkataritza-harremanak indartzen joan ziren.
Gainera, Penintsula eta Kubaren arteko harremanak onuragarriagoak baziren lehenengoarentzat (Espainiaren merkataritza defizita horrela orekatzen zen!), AEB-ren eta Kubaren artekoei uharteak ateratzen zien etekin handiena.
Kuba
Kubatarrak ez zeuden gustura eta beste altxamendu bati ekin zioten 1895ean. Hasierako bilera inauterietan egin zuten eta berehala ikusi zen oraingoa ez zela 1868ko altxamendua bezalakoa: programa antiarrazista eta demokratikoa zen, gerra uharte osora zabaldu zen, lurren eta ondasunen aurkako erasoak egin ziren, plantazioak, burdinbideak eta abar hondatuz.
Iraultzaileak landa eremuez jabetu ziren eta espainiarrak gotorlekuetan babestu beharrean izan ziren, baina hauek ez zuten gerrari luzaro aurre egiteko baliabide ekonomiko nahikoa. Gainera, burgesia kreoloaren laguntza preziatua hasi ziren galtzen.
Hau dena gutxi balitz, AEB-ren parte hartzea gero eta agerikoagoa zen. Hango prentsak interbentzio militarra iragartzen zuen kanpaina antiespainiar bati ekin zion. Maine -ren gorabehera estatubatuarren interbentzioari ateak zabaldu zizkion aitzakia baizik ez zen izan, eta handik hiru hilabetera bukatu zen gerra. Ontziteria amerikarrak Kubako kostaldea blokeatu zuen eta Kuban lehorreratu ziren soldadu estatubatuarrak abertzale kubatarren alde borrokatzeko.
Berehala hondoratu zituzten espainiarren ontziak eta bakearen aurreko hitzarmenak egiten hasi ziren. Itun haren arabera, Espainiak uko egin zien kolonia guztiei eta, ordainean, hogei miloi dolar eman zioten AEB-ek.
Filipinetako gerra
XVI. mendetik zeuden espainiarrak uharte honetan. Leku bikainean zeuden, Ekialdeko espezia eta produktuen itsasbideen lotunean, eta kokagunea zen hain zuzen eta uharte haien balio handiena.
XIX. mende bukaeran hasi ziren espainiar kolonizatzaileen aurkako mugimenduak. 1896an, gerra hasi zen urtean, espainiarrek Jose Rizal buruzagi abertzalea hil zuten, eta ondoko urtera arte iraun zuen gerrak; filipinarrak errenditurik amaitu zen gerra.
1898. urtean estatubatuarrek sartu ziren uharteetan eta espainiarrak garaitu zituzten. Berriro altxatu ziren filipinarrak eta uhartetik egotzi zituzten azkenean espainiarrak.
Porrotaren arrazoiak
Espainiako armadaren eragina hutsa zen ia: buruzagi gehiegi zituen eta nabaria zen soldaduen profesionaltasun eza. Itsas Armada oso eskasa zen arlo teknikoan eta AEB-en armada modernoaren aurrean ez zuen zer eginik.
Bere indar armatuen ezin material hori kontuan harturik, eta espero zenaren aurka, gobernu espainiarra ez zen ezinbestean hondamendia ekarri behar zion gerra bat saihesten saiatu. Badirudi gobernuak nahiago izan zuela gerra galdu erregimenaren legaltasuna kolokan jarriko zuen irtenbidea negoziatu baino.
Era berean, irtenbide militarraren aldekoak ziren interes ekonomikoak jokoan zituztenak, merkatariak, itsasoaz bestaldeko kolonietako karreran gora errazago egiten zuten funtzionarioak eta militarrak eta, Filipinetako kasuan, erlijio ordenak eta Asiako hego–ekialdeko uharteetako lurjabe handiak.
Elizaren presio ideologikoa ere oso kontuan hartzekoa da. Gerra hasi zen une berean, babes zabala eman zion Elizak gobernuari, eta erlijioaren aurkako etsaitzat jo zituen ezbairik gabe haren aurkariak; zapalkuntza espainiarrak eta erlijio katolikoak bat egin zuten.
Egunkari eta aldizkari askok orri ugari erabili zuten ustezko heroitasun nazional hura goraipatzeko eta aurkaria iraintzeko, isilean gorderik hiritarrak hondamendiaren berri emango zien informazio objektiboa. Giro gerrazale horretan, ezinbestekoak izan ziren gerra eta, ondorioz, hondamendia.
Hondamendiaren ondorioak
Berrezarkuntzaren garaiko politikari garrantzitsuenak, Canovas -1897an asasinatu zuten- eta Sagasta -1903an hil zen- desagertu egin ziren. Ondoren, txandaka ziharduten bi alderdietan haien lekua hartu zuten buruzagi gazteagoek, baina ez zuten inondik ere lortu aurrekoen aginte maila. Gaienera, estatuaren bizio zaharrek berdin jarraitzen zuten.
Politikaren porrotaren eta armadak galera handi haien ondoren bizi zuen zapuzte giroaren ondorioz, handituz joan zen militarren presioa aginte zibilaren gainean eta gero eta nabarmenago agertu zen militarrek politikan zuzenean esku hartzeko aukera, sistemaren erreformari begira.
Aldi berean, intelektualen mugimendu eraberritzaile bat indartu zen, Espainia hondamendira eraman zuten politika molde zaharrei eta patriotismoa absurduari azkena eman nahian.
Gero eta gizarte multzo handiago ari zen urruntzen sistematik: langile erakundeak, errepublikazaleak, nazionalismo periferioak…
Ekonomian
Koloniak galdu ondoren ez ziren merkatuak erabat galdu, eta galera hark esportazio espainiarretan izan zuen eragina ez zen hainbestekoa izan.
Bestalde, pezetaren debaluazioak erraztu zituen esportazioak eta, testuinguru horretan, gora egin zuen baita ere nazioarteko eskariak.
Gainera, Kubatik ekarritako kapitalek ekonomia nazionala bizkortu egin zuten.
9.6.2. Txandatze sistemaren amaiera hasi da
9.6.2.1. Alderdi biko sistema amaitzera doa
Egoera aldaketa: Hautsi egin zen sistema haren oinarri nagusietako bat, alderdi dinastiazaleen batasuna. Canovas eta Sagasta hil ondoren, hautagai bat baino gehiago azaldu zen alderdi bakoitzean eta banatu egin ziren azkenean. Txanda sistema zailagoa zen, ez baitzen gobernua eratzeko alderdi osoaren sostengua zukeen buruzagi eztabaidaezinik eta, horrenbestez, handiago zen gobernuen egonezina.
Erregea: 1902ko maiatzean Alfontso XIII. adin nagusitu eta Berrezarkuntzako garai berri bat hasi zen. Aitak ez bezala, errege gazteak zuzenean hartu zuen parte arazo politikoetan, Gobernuaren protagonismoa murriztuz, eta esku hartu zuen bereziki afera militarretan, kolonia politika berri bati ekin nahian. Azkenean, 1931n koroa galduko zuen.
Oposizioa: Errepublikazaleak, sozialistak, nazionalistak… Langile erakunde berriak sortu ziren: CNT, UGT. Langileek soluzioak eskatzen zituzten. Sistema politikoaren aurkako indarrak gogor antolatzen hasi ziren.
Intelektualak: Sistemaren aurka jo zuten prestigiozko intelektual batzuk: Manuel Azaña, Jose Ortega…
9.6.2.2. Bartzelonako Aste Tragikoa (1909)
Bartzelonan, uztailaren 26tik abuztuaren 1 arte.
Alfontso XIII.aren garaia zen, greba orokorra, barrikadak... Eliza ugari erre zuten, erlijioaganako gorrotoa handian baitzen sektore batzuetan.
Afrikako gerrarako soldaduak mobilizatu zituzten eta, batez ere, behe mailakoak ziren. Aberatsen semeek kuota bat ordainduz libratzen ziren. Egonezin horrek protestak probokatu zituen.
Azpimarratzekoa: errepublikazaleak, anarkistak eta sozialistak batera aritu ziren protesta honetan.
Errepresio gogorra izan zen. FRANCISCO FERRER GUARDIA fusilatu zuten. Protestak Europan: MAURAk agintea utzi beharra izan zuen eta CANALEJAS jarri zen bere ordez.
9.6.3. 1917ko krisia
Egoera orokorra
Canovas eta Sagastaren ondoren arazoak ugariak ziren, militarrak ez zeuden gustura eta gero eta nabariagoa zen haien egonezina, langileria gero eta indartsuago ari zen bere helburuak bete nahian… 1917an egoera lehertu egin zen: militarrek Juntak antolatu zituzten, indar politiko ez dinastiazaleek Parlamentari Batzar bat antolatu zuten eta langileen erakundeek greba orokorra egin zuten abuztuan.
Erregimena ahulezia handian zegoen eta ez zen gizarte espainiarrak egiten zituen eskari berriei erantzuteko gauza. Gobernua behin eta berriro erori zen (14 gobernu 7 urteetan!) eta Primo de Riverak eman zion amaiera definitiboa bukatuta zegoen sistema hari.
Egoera ekonomikoa
1914. urtean hasitako I. Mundu Gerran, Espainia herri neutrala izan zen eta hiru une desberdin bizi izan zituen bere ekonomiak gerra hark iraun zuen bitartean
Noraezean eta antolaketarik gabe jardun zuen gerrako lehen urtean.
Zabalkunde unea izan zuen eta gerra bukatu arte luzatu zen.
Armistizioaren ondoko krisia.
Ekonomia zabaldu zen unean, kanpoaldeko eskaria hazi egin zen, inportazioak murriztu eta industrializazio prozesua bizkortu. Eskariaren hazkunde azkar honen eraginez, prezioek gora egin zuten eta ekonomia nabarmen bizkortu zen: elkarte berriak sortu ziren, inbertsio maila hazi egin zen eta etekinak handitu ziren. Horrela, Espainiako Merkataritza Balantzaren emaitza positiboa izan zen lehen aldiz XX. mendean.
Nekazaritza alorrean ere, ekoizpena hazi egin zen, baina landuriko lurren azalera handitu zelako izan zen. Hala ere espekulazioak ere berea egin zuen eta prezioen igoera azkar batek guztiz larritu zuen eguneroko mantenuaren arazoa; laborarien bizi baldintzek okerrera egin zuten eta askok hirirantz jo zuten.
Industria alorrean, inportazioak murriztu zirela-eta, ikatza garestitu egin zen, ondorioz bizitzaren kostua handitu zelarik. Baina ehungintza, kimika, burdingintza eta armagintza alorreko industria izugarri hazi zen aldi berean.
Ikatzaren prezioa eta langileen soldatak hazi ziren neurrian, burdinbide konpainiak etekinik gabe geratu ziren.
Baita ere esan beharra dago, soldatak ez zirela prezioak bezainbeste igo eta langileen egonezina izugarri areagotu egin zela.
Krisi militarra
1916an sortu ziren Defentsa Juntak Infanteriako adarrean, militarrek bizi zuten egonezinaren adierazgarri gisa. Sindikatu militarren antzera jardun zuten hasieran eta honako eskaera hauek egin zituzten
Antzinatasunean oinarrituriko gradu goratzeak ezartzea.
Jardunean ari ziren ofizialei proba fisikoak eta profesionalak kentzea.
Hutsik geratutako postuen mantenua.
Izendapenetan errege faboreak desagertzea.
Soldaten igoera bizi kostuaren arabera egitea.
…
Azkenik, 1917ko udan argi eta garbi eskatu zioten erregeari gobernu bat izendatu eta, militarren kontrolpean betiere, beste Gorte Konstituziogile batzuetarako deia egin zezala.
Krisi politikoa
Espainiak 1917an bizi zuen egoera soziopolitikoak argi eta garbi utzi zuen Canovasen sistema bukatuta zegoela. Txanda sistema hartatik kanpo zeuden indar politiko eta sindikal berriek, berriz, sistema hartatik kanpoko espresiobideak bilatu beharrean izan ziren. Hauek ziren indar sortu berrietako batzuk: Conjunción Republicano-Socialista, Lliga Regionalista, EAJ-PNV, PSOE, UGT, CNT eta SOV.
Militarrek bere eskarien bidez azaldu zituzten asmo berritzaileek bultzatu zituzten erregionalista kataluniarrak Espainiako bizitza politikoa eraberritzeko mugimendu bat egituratzera. Bilera batera deitu zitzaien parlamentari kataluniar guztiei eta uztailaren 5ean bildu ziren Bartzelonako Udaletxean. Eskaera hauek egin zituzten
Autonomia Kataluniarentzat eta neurri beretsuak estatu guztian.
Gorteen bilkura berezia, udalen eta lurraldeen autonomia, militarren arazoa eta egoera ekonomikoa aztertzeko.
Gobernuak eskari horiei emandako ezezkoaren ondoren, Parlamentarien Batzar Nazionala bildu zen Bartzelonan uztailaren 19an. Erreformistek, errepublikazaleek, sozialistek eta erregionalista kataluniarrek esku hartu zuten bilera hartan. Kontzentrazio gobernu bat eratzea erabaki zuten, Gorte Konstituziogileetarako hauteskunde garbiak prestatzeko asmoz. Gainera 3 batzorde sortu zituzten
Lehenak udalen eta lurraldeen autonomia eta Konstituzioaren erreforma aztertuko zuen.
Bigarrenak defentsa nazionala eta irakaskuntzaren eta justizia administrazioaren eraketa.
Hirugarrenak arazo sozio-ekonomikoak.
Euskal Herrian ere autonomiaren aldeko mugimendua indartu egin zen. Gobernuak Etekin Bereziak arautzeko lege proiektua aurkeztu zuen eta honek, Kontzertu Ekonomikoa ez zuela errespetatzen-eta, aurkako mugimendua bizkortu zuen Euskal Herrian. Giro hartan, bilera berezi bat egin zuten Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako diputazioek eta eskaera hauek egin zizkioten Gobernuari
Ahalik eta autonomia maila handiena nazioaren batasunaren mugen barnean, eta Diputazioak buru zirelarik.
Foruak berrezartzea.
1917ko greba orokorrak eten egin zuen kanpaina hura eta eskaera hauek ez zitzaizkion abendura arte Gobernuari aurkeztu. 1918. urtean autonomiaren aldeko kanpaina biziagotu egin zen eta inoiz onartuko ez zen Estatutu proiektu bat prestatzen hasi ziren.
Krisi soziala
Mundu Gerra hasi zenetik eta prezioen gorakadaren ondorioz, izugarri hazi zen herriaren egonezina eta, aldi berean, hazi ziren baita ere, agitazio giro soziala eta gatazkak, soldata igotzeko eskaerak gehienetan. Horrela iritsi ziren 1917ko abuztuko grebara. Uda baino lehenagotik hasi ziren anarkistak, errepublikazaleak, sozialistak eta erreformistak greba prestatzen; sistema krisian zegoela-eta, Parlamentarien Batzarrean esku hartu zuen burgesiak lagunduz gero, aldaketaren aldeko aukera handiak ikusten zituzten.
Tren langileen grebak egin zion sarrera greba orokorrari, kaleratutako 45 langile berriro hartzeko eskatuz. Berehala, greba Espainia osora zabaldu zen eta orokor bihurtu zen, Madril eta Bartzelonarako prestatuta zegoena berehala zabalduz Bilbo, Valentzia eta Santiagon.
Gobernuak bazuen prestakuntza haien berri, eta greba ahalik eta azkarren leherrarazten saiatu zen, behingoz batuta zegoen oposizioa banatzeko.
Parlamentarien Batzarreko kideak banatu egin ziren
Ezkerrak sostengua eman behar izan zion grebari.
Eskuinak izuturik zegoen istiluen beldur.
Militarrek, langileen matxinada giro hura ezin eramanik, gobernuari lagundu zioten bete-betean. Grebalarien aurkako errepresioaren ondoren, herrian ordura arte gordea zuten izen ona galdu zuten militarrek.
Sozialistek ez zuten une horretan grebarik nahi, burgesiak agindutako laguntzak galduko zituztelako, eta uneoro saiatu ziren langileek burgesiak onartzeko moduko eskariak egin zitzaten.
Greba abuztuaren 13an hasi zen eta industrialdeetara zabaldu zen nagusiki. Greba Batzordeko kideak atxilotu zituzten hurrengo egunean eta Datoren kabineteak gogor erreprimitu zituen manifestaldiak: 80 hildako, 150 zauritu eta 2 000 atxilotu baino gehiago. Greba ahulduz joan zen eta hilaren 19an amaitu egin zen.
Euskal Herrian ere langile agitazio giroa nabaritu zen eta, hemen ere, soldaten igoera izan zen eskari nagusia. Bilbon izan ziren istilu larrienak eta 14 pertsona hil ziren egun haietan.
Porrotaren arrazoiak
Greba goizegi hasi zen eta ondo koordinatzeko denborarik ez zuten hartu.
Ustearen kontra, armadak Gobernuarekin kolaboratu zuen eta aurre egin zien grebalariei.
Burgesiak eta alderdi errepublikazaleak iraultza sozialaren beldur ziren eta grebari aurre egin zioten.
Sindikatuak banaturik zeuden. CNT-k eta UGT-k ez zituzten ekintzak koordinatu.
Laborariek ere ez zuten greban parte hartu.
Greba Batzordea atxilotu zutenean, gidaritzarik eza.
9.6.4. Greba orokorretik diktadura militarrerainoko epea (1917-1923)
Gobernua: 1917ko grebaren ondoren, ez zen gehiago erabili kontserbadore eta liberalen arteko txanda sistema eta, handik aurrera, kontzentrazio gobernuak izan ziren.
Autonomistak: Bartzelonako Batzarraren porrotak ez zituen autonomia aldarrikapenak isilarazi
Andaluziako erregionalismoak lurraren banaketa eta kazikismoaren amaiera aldarrikatu zituen.
Valentzian Espainiaren egitura federala eta kolektibismoan oinarritutako gizarte antolakuntza eskatu zituzten.
Galizian, autonomia osoa eta gizarte mailako erreforma batzuk.
Euskal Herrian, nazionalistak banatu egin ziren
Comunión Nacionalista Vasca zen garai hartan.
Erradikalek PNV alderdia berregituratu zuten.
Katalunian ere banatu egin ziren, barneko sektore kontserbadoreenek, Lligakoek, kontzentrazio gobernuetan parte hartzeko erabakia hartu eta gero.
Errepublikazaleak ahuldu egin zen eta kulturaren munduan indartsuago iraun zuen politikarenean baino.
Langileak: 1917ko grebaren porrota jasan ondoren, Errusiako iraultzaren garaipenak itxaropenak piztu zizkien berriro. Haustura batzuk gertatu ziren urte haietan langile mugimenduan
Banatu egin zen mundu anarkista, erradikalak eta moderatuak nor bere aldetik.
Sobieten iraultzak eragindako bultzadaren ondorioz, Alderdi Komunista sortu zen sozialisten esparruan.
Pistolerismoa: Garai hartako elementu berezia pistoleroena izan zen, Katalunian bereziki. Ugazabek erabili zuten langile mugimendua burutzarik gabe uzteko. Egoera hari erantzun nahirik, izu ekintzen bidera jo zuten anarkosindikalistek, nagusi eta agintarien aurkako atentatuen bitartez.
9.6.5. Marokoko gerra
Afrikako gerra: 1860an, Ceuta ingurukoa muga istilu batzuek piztarazi zuten eta handik aurrera neke handiz gorde zitekeen etsaigoa nagusitu zen bi erresumen arteko harremanetan.
Europa: kolonialismoan oinarritutako interbentzio europarrak babesik gabe utzi zuen Maroko.
Erresuma Batuak Gibraltarreko itsasartea kontrolatu eta bere hiritarren interesak babestu nahi zituen.
Frantziak Ipar Afrika aldera hedatu zituen bere lurrak eta Tunisia eta Aljeria hartu zituen.
Alemania berandu iritsi zen kolonien banaketara eta merkataritza librerako lurralde gisa nahi zuen Maroko.
Marokoarrak eta Abd-el-Krim
Frantsesen eta espainiarren eraginpeko lurraldeen arteko mugak zehaztu ziren. Marokoarrek, ordea, ez zuten egoera hura onartu. Ez zuten bere lurraldean tropa espainiarrak etengabe egotea nahi eta istiluak hasi ziren.
Abd-el-Krim: Buruzagi honek espainiar armada garaitu zuen Annual-en1921ean. Rif aldeko mendietan ibili zen, batez ere. 1926an Petain mariskalaren pean zeuden tropa espainiar eta frantsesen aurrean errenditu beharra izan zuen. Erbesteratu egin zuten eta 1947tik aurrera Kairon bizi zen, islamiar nazionalismoaren eredu izanez.
Espainiar armada eta Annual-eko hondamendia
1812an hasi zen Maroko iparraldean gaineko babesletza, baina eskualde hura ezin izan zuten espainiarrek menderatu 1927ra arte, eta, bitarte hartan, babesletza hari eusteak galera handiak ekarri zizkion Espainiari, bai dirutan bai jendetan. Ofizial espainiarrek ez zuten inolako trebeziarik erakutsi gerra horretan, armada ez zegoen behar bezala hornitua eta militarren estrategian ez zuen inolako eraginkortasunik: hondamendia izan zuen emaitza.
Annual-eko hondamendia: Espainiar armadak Marokon izan zuen hondamendia. 1921ean gertatu zen: gidaritza militar penagarria eta Rif-eko biztanleen borrokarako grina zirela eta, 8.000 espainiar soldadu hil ziren, eta arriskuan gelditu zen Melillako hiria. Abd-el-Krim buruzagiak zuzendu zuen Annual-en espainiar armadaren aurkako borroka. Hala ere, Annual-eko hondamendiaren ondoren, frantses eta espainiar armadak elkarlana burutzeko akordioa egin zuten eta 1926an Abd-el-Krim errenditu beharrean izan zen.
Eztabaidak: Annual-eko hondamendiak eztabaida mikatz ugari sorrarazi zuen Espainian.
Langile erakundeak Afrikara tropa gehiago bidaltzearen aurka azaldu ziren, gerraren aurka zeudelako, alde batetik, eta soldadutzarako sistema guztiz injustua zelako bestetik.
Bestalde, hondamendiaren tamaina itzelak ardurak iker zitezela eskatzen zuen. Ardura nagusiek goi agintari batzuetara seinalatzen zuten eta, zurrumurruen arabera, erregearengana. Primo de Riveraren estatu kolpeak eten zuen eztabaida eta, horrenbestez, galarazi zen ekintza haien ikerketa sakona.
2 joera nagusitu ziren Afrikako egoera zailaren aurrean
Afrika utzi eta erretiratzearen alde zeuden batzuk.
Afrikanistek, berriz, Francisco Franco teniente koronela buru, armadari bitarteko gehiago ematea eta gerra gogortzea nahi zuten.
Elkarlana: Espainiarren aurka hain erraz ari zirenez, riftarrek frantsesen aurka ere gerra fronte bat ireki zuten. Baina erabaki honek bi armaden elkarlana bultzatu zuen. 1925ean Primo de Riverak Alhucemas-eko lehorreratzea agindu zuen eta riftarrak errenditu beharra izan zuten. Abd-el Krim frantsesen esku geratu zen eta Espainiak sendotu egin zuen Espainiak bere Babesletzaren gaineko agintea.
Ondorioa: Garaipen honen ondorioz, militarren artean hazi egin zen demokrazia parlamentarioarenganako mesprezua eta militarrek indarrez bultzatutako irtenbideen aurreko mirespena. Herritarren benetako borondatearen ordezkari sentitzen ziren eta talde honetakoa izango da, beranduago, 1936an altxatuko den armadaren gidaritza nagusia. 1923ko uztailean, Primo de Riverak gidatu zuen, Alfontso XIII.aren onarpenaz, Espainiaren gobernuaz jabetuko zen direktorio militarraren aldeko estatu kolpea.