Historia2Espainia+EH)
Landereño
Historia2Espainia+EH)
Landereño
|
|
||||||
|
|
||||||
|
|
||||||
|
|
||||||
|
|
|
||||||
2. gaia: Jokabidearen oinarri biologikoak
2.1. Herentzia genetikoa eta jokabidea
Ezin daiteke uka jokabideak oinarri biologikoak dituenik.
Gregor Mendel
Ile kizkurra ala lisoa, begi beltzak edo urdinak, ezpain estuak edo zabalak eta horrelako ezaugarrien transmisioa lehenbiziz aztertu zuen fraide botanikari alemana zen.
Berari zor dizkiogu Herentziaren Legeak.
Mendelek ilarrekin egin zuen lan, esperimentaziorako oso egokiak direlako. Hainbat aldiz gurutzatu ondoren, ilar haien ezaugarriak nola transmititzen diren aurkitu zuen. Ezaugarri horiek faktore bikoitzen bitartez kontrolatuta daudela erakutsi zuen. Faktore horiek geneak dute izena eta belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira.
Herentzia genetikoaren funtzionamendua
Herentzia genetikoak nola funtzionatzen duen ulertzeko, jaio aurretik gertatzen diren garai guztiak aztertu behar dira, espermatozoideak obulua ernaltzen duenetik hasita, hau da, izaki berria eratzen denetik.
1. Informazio genetikoa gorputzeko zelula bakoitzaren nukleoan dago.
2. Nukleo horietan 23 bikotetan banatutako 46 kromosoma daude. Obuluak eta espermak kromosoma pare bakoitzetik dagokien erdia hartzen dute.
3. Horregatik, batzerakoan, obulu ernalduak 23 kromosoma pare ditu; pare bakoitzean, kromosoma bat aitarena da eta bestea amarena. Kromosoma bakoitza ADN (azido desoxirribonukleikoa) molekulez osatuta dago.
4. ADN molekulen zatiak geneak dira, herentziaren oinarrizko unitateak, hain zuzen ere.
Desberdintasunak
Gizakiok ditugun geneen erdia amarena da eta beste erdia aitarena; hala ere, orain arte ezin da jakin zein jasotzen diren amarengandik eta zein aitarengandik. Gizaki bakoitzak gene konposaketa desberdina eta bakarra du eta, beraz, bakoitzak ezaugarri desberdinak ditu.
Gizaki bakoitzak hamar bilioi gene ditu; beraz, bikote batenak nahasten baditugu, ehun bilioi seme-alaba desberdin sortzeko aukera zabaltzen zaigu.
10.000.000 × 10.000.000 = 100.000.000.000.000
Hutsak
Informazio genetikoaren transmisioan, hutsak gerta daitezke geneak kopiatzerakoan. Ustekabeko aldaketok ezaugarri fisiko desberdinak sortarazten dituzte seme-alabengan. Batzuetan, anomalia genetiko horiek kromosoma kopuruari dagozkio. Ezagunenak monosomiak eta trisomiak dira, eta azken horien artean ezagunena Down sindromea da. Sindrome horrek buru atzeratzea dakar eta, horrekin batera, itxura fisiko berezia eta anomalia anatomikoak.
Kanpoko eragina
Gorputzetik kanpoko eraginek ere aldaketa genetikoak eragin ditzakete. Adibidez, 1986an Txernobilen izandako istripu nuklearrak eta 1991n Golkoko gerran erabilitako arma esperimentalek aldaketa genetikoak eragin zituzten bertako biztanleengan. Kanpoko eragin horiek jasan dituztenen seme-alabak aldaketa larriekin jaio ohi dira gaur egun ere.
Gaixotasunak
Aspalditik dakigu gaixotasun batzuk heredatu egiten direla. Adibidez, daltonismoa, hemofilia edota miopia. Horregatik medikuak, gaixoaren historia klinikoa egiterakoan, gurasoek edo aitona-amonek jasandako gaixotasunei buruz galdetzen digu.
Jokabideak
Genetikan lortutako aurrerapenei esker, zenbait jokabideren sustrai genetikoa aurkitzea lortu da. Adibidez, azken ikerketek argi utzi dute lotsak oinarri genetikoa duela. Badirudi, depresiboa, baikorra edo bortitza izateko joera genetikoa dela baita ere.
Herentzia ala ingurua?
1. Zenbait ikerketaren emaitzen arabera, adimenaren eta genetikaren arteko erlazioa froga daiteke. Elkarrekin hazitako bikien arteko adimen kozienteek korrelazio handiagoa dute bikiak ez diren anaien artekoenak baino; eta ahaidetasun gabeko bi pertsonaren artekoa baino askoz ere handiagoa. Badirudi, ikerketon arabera, herentziak inguruak baino eragin handiagoa duela adimenean.
Adimen kozienteen arteko korrelazioa
Elkarrekin hazitako bikien artean
0,90
Bikiak ez diren anaien artean
0,50
Ahaidetasunik gabeko bi pertsonen artean
0,10
2. Baina bada beste zenbait ikerketa giroaren eraginaren alde azaltzen dena.
Adimen kozienteen arteko korrelazioa
Elkarrekin hazitako bikien artean
0,90
Elkarrekin hazi ez diren bikien artean
0,80
Beraz, badirudi, adimena zehazteko orduan, herentziaz gain, beste zerbait ere badagoela.
3. Adimenaren garapenean faktore heredagarriek eragina izateak ez du esan nahi giroaren eraginez aldatu ezin denik. Ingurutik jasotako estimuluek garrantzi ukaezina dute gizakiongan, batez ere ume garaian. Gaur egun badakigu haurtzaroan estimulaziorik ez izateak adimenean zein garapeneko beste edozein faktoretan kalteak eragin ditzakeela. Beraz, pertsona baten adimena giroak eta inguruan dituen helduen adimenak baldintzatzen dute.
4. Herentzia garrantzitsua da, baina ez da nahikoa gizakion ahalmenak azaltzeko. Norbaitek eduki dezake kirola egiteko heredatutako gaitasun nabarmena, baina elikadura egokirik ez badu edo kirola egiten ez badu, ez du gaitasun hori garatuko.
5. Gaur egun frogatuta dago haurdunaldiko gertaerek ere eragina izan dezaketela enbrioian. Enbrioien zelulek ezaugarri desberdinak izaten dituzte giro desberdinetan. Drogek, gaixotasunek eta amaren urduritasunak eragina izaten dute fetuan.
6. Ezin ditugu gure geneak aukeratu, ezin baititugu kontrolatu, baina giroaren kasuan badago zereginik. Jaiotzean zerebroaren ondare biologikoa edozein izanda ere, inguru egoki batean haziz gero, zerebro horren ahalmen osoa garatzea lor daiteke.
2.2. Nerbio-sistema
Zer da?
Zelula oso espezializatu batzuen artean osatzen duten multzoa da. Funtzio espezifiko batzuen arduradun da eta, horrela, gizabanakoaren bizia mantentzen dute.
Funtzioak
Gure nerbio sistemak betetzen dituen funtzioek bizitza ahalbidetzen digute. Bi betebehar garrantzitsu ditu:
1.Gorputzaren erabateko funtzionamenduaz jabetzea.
2.Inguruarekin harremanetan jartzea.
Besteak beste, hurrengo funtzioak dira:
Informazioa eta zentzumenek kaptatu dituzten estimuluak garraiatu.
Estimulu horiei emandako erantzunak organoetaraino bidali.
Organo horien funtzionamendu egokia zaindu: bihotz taupadak, arnas erritmoa, digestioa…
Estimuluak interpretatu eta erantzunak elaboratu (izaki biziduna zenbat eta eboluzionatuagoa izan, orduan eta konplexuagoak).
Goi mailako funtzioak ere burutu: inteligentzia, arrazonatu eta ikasteko gaitasuna, memoria, sentimenduak…
Osaketa
Bi motatako zelulak:
Neuronak: Bere lana informazioa jaso eta gorputzeko beste leku batera eramatea da.
Zelula glialak: Nerbio sistema sendotu eta babestu egiten dute:
Batzuek neuronak mielinaz estaltzen dituzte.
Beste batzuek hildako neuronak desagerrarazten dituzte.
Beste batzuk neuronen euskarriak dira.
Nerbio sistema osoan 12 bilioi neurona daude eta beste horrenbeste zelula glial.
Banaketa
Oinarrian bi sistematan banatzen da, eta sistema horietako bakoitzak bere funtzioa du:
NSZ (Nerbio Sistema Zentrala): Buruko eta bizkarrezurreko organoek osatzen dute. Organismotik kanpo edo barruan gertatzen diren aldaketak jasotzen ditu eta erantzuna sortarazten du.
NSP (Nerbio Sistema Periferikoa): Hau bi sistematan banatzen da:
Sistema Somatikoa: Nerbioen betebehar nagusia kanpoaldearekin harremanak izatea da.
Sistema Autonomoa: Erraien jarduera erregulatzen du eta, batez ere, hiru funtzio ditu:
Gorputzeko muskuluen uzkurdura/erlaxazioa.
Barne organoen estimulazioa/inhibizioa.
Sistema endokrinoaren hormona jarioaren kontrola.
Neurona
Nerbio Sistemako zelula espezializatuak neuronak dira. Ezagutzen diren zelula espezializatuenak dira. Beste funtzio batzuk burutzeko gaitasuna galdu dute eta ezin dira erditu, edo elikatu, edo defenditu… Hori dela eta, beste zelula batzuen ardura dira funtzio horiek guztiak; zelula laguntzaileak deritze hauei.
Nerbio sistemaren oinarrizko unitate funtzionala da.
Ez dira birsortzen. Jaiotzen garenean neurona kopuru zehatz bat daukagu eta suntsitzen direnak betiko galtzen dira. Nerbio sistemaren kalte gehienak ezin dira sendatu!
Gizakiok ezin konta ahala neurona ditugu (Autore batzuen ustez, zerebroan 15.000 milioi. Beste batzuen iritziz 100.000 milioi). Sare handietan kateatuta daude eta nerbio sistema osoan zehar banatzen dira.
Neuronak eta gaixotasunak
Neurona bat desagertzen denean, ez da sekula berreskuratuko. Ia-ia jaiotzen garen unetik, neuronak galdu eta galdu ari gara. Adin batera iritsitakoan, neuronak galtzeko prozesua bizkortu egiten da eta zahartzaroan asko falta zaizkigu. Horregatik agure batzuk fakultate murriztuak dituzte, gehiago edo gutxiago, zahartzaroko dementziara iritsi arte. Egia esan, neurriren batean denok jasaten dugu prozesu hau.
Baina badira beste degenerazio era batzuk ere, Nerbio Sistema Zentralaren degenerazioak, batez ere. Bat-bateko eragina erakusten dute eta ondorio larriak izaten dituzte memorian… Alzheimerra da hauetako kasu bat. Gaixotasun honek pixkanakako memoria galerak ditu hasiera batean eta larritzen joaten da, bere gertukoak ezezagun bihurtu arte. Ezin du bizitza normala egin, ezin jantzi, ez elikatu… Asko flakatu ohi da eta pulmonia eta neumoniak ere izan ohi ditu. Gaixoa egun osoan zaindu beharra dago. Ez dago garbi zein den gaixotasun honen arrazoi konkretua, baina bada gen bat arriskua bizkortzen duena…
Hauetaz gain, kanpoko sustantzien erruz, gaixotasunak har daitezke: behi eroak, drogak…
Neuronen osaketa
Neuronaren forma konplexua da. Luzapen fin-finak dituzte, dendritak (sarrera), eta luzapen lodiago bat, axoia (irteera).
Funtzionamendua
Nerbio bulkada dendritetan hasten da, estimulu fisikoren batek edo beste neurona batzuen estimuluek eraginda. Axoiak ondoko beste neurona batera igortzen du nerbio bulkada. Beraz, nerbio korrontea dendritetatik sartzen da eta axoiatik irteten da.
Nerbio bulkadak norabide bakarra du: dendritetan hasten da eta, axoitik pasatuz, adar muturretaraino doa.
Nerbio bulkadak abiadura handia du; batzuetan 100 m/segundoraino irits daiteke.
Tresna bereziak erabiliz, nerbio bulkada hauek detekta daitezke, korronte elektrikoak baitira. Adibidea: elektroentzefalograma.
Sinapsia
Nerbio bulkada neuronaren axoi bukaerara iristean, hurrengo neuronara salto egin behar du, neuronak ez baitaude erantsita. Tarte txiki bat dago, espazio sinaptikoa. Salto hau neurotransmisoreen lana da.
Bada zenbait sustantzia benetako neurotransmisoreen lana ordezka dezakeena eta nerbio bulkada faltsuak eragiten dituena: droga aluzinogenoak (LSD, peiote…).
Beste zenbait drogak Nerbio Sistema atzerarazi egiten du, edo blokeatu: opiazeoak (heroina…).
Beste zenbait drogak Nerbio Sistema kitzikatu eta aktibatu egiten du: kokaina, droga sintetikoak, kafeina…
GOGORATU: neuronak ez dira birsortzen. Neurona bat galtzen denean, betirako galtzen da. Ez da sekula errekuperatuko.
2.2.1. Nerbio-sistema Zentrala
2.2.1.1. Entzefaloa
Garezurraren barruan dago.
4 zatitan banatzen da:
1. Garun enborra (bulbo raquídeo):
Zerebroa eta bizkarrezur-muinaren arteko lotunea da.
Oinarrizko funtzio askoren arduraduna da:
Ikusmena, entzumena, dastamena…
Zenbait nahigabeko jarduera ere garun enborrak kontrolatzen ditu: laringearena, mingainarena, begiena, aurpegiko muskuluena, lo-egoera…
2.Zerebeloa
Garezurraren atzeko azpialdean dago.
Oreka, muskulu tonua eta borondatezko mugimenduen koordinazioa kontrolatzen ditu.
Zerebeloan kalteren bat gertatuz gero, zutik egoteko eta ibiltzeko arazoak agertzen dira.3. Zerebroa: Nerbio sistemaren organorik handiena eta garrantzitsuena. Arteka sakon batek bi hemisferiotan banatzen du zerebroa. Intxaurraren mamiaren itxurakoa da, zerebroaren azalera osoa tolesduraz eta zimurrez beteta baitago. Kortex zerebrala zerebroaren zatirik handiena da, bi milimetroko lodiera du eta, jokabideari dagokionez, parterik garrantzitsuena da, eragina baitu kontzientzian, borondatean eta prozesu psikologiko guztietan.
4. Dientzefaloa: Zerebroaren azpian, bi hemisferioen artean. Bizitza instintiboa erregulatzen duten nerbio zentroak daude.
2.2.1.2. Bizkarrezur muina
Zer da? Burutik irten eta bizkarrezurraren barrualde osoan zehar doan nerbio-sorta da. Zilindro luze baten forma du eta orno kanalean sartuta dago. Zerebroaren azpian hasi eta ipurdi ingururaino iristen da. Bizkarrezur-muinetik organoetara eta gorputzaren atal guztietara doazen nerbioak ateratzen dira.
Funtzioak
1. Bizkarrezur-muinaren oinarrizko funtzioa komunikazioa da. Bitartekari lanak betetzen ditu. Alde batetik, zentzumenetatik jasotako datuak integratu, koordinatu eta zerebrora igortzen ditu eta, beste alde batetik, zerebrotik mezuak hartu eta dagozkien gorputz-ataletara igortzen ditu, batez ere, guruinetara eta muskuluetara. Horregatik, bizkarrezurrean zauriren bat eginez gero, zerebroaren eta muinaren arteko komunikazioa moztu egiten da eta zerebroak ezin du zentzumenen informaziorik jaso; horixe da, hain zuzen ere, paraplegikoei gertatzen zaiena.
2. Horretaz gain, bizkarrezur muinak zerebelotik beherako gorputzaren jarduera guztiak eta erreflexu sinpleak kontrolatzen ditu. Erreflexu horiek erreakzio finkoak dira eta nahigabe gertatzen dira, automatikoki estimulu batzuei erantzunez. Adibidez, zerbait beroa ukitzen dugunean, eskua kentzea erreflexu sinplea da. Horrelako erreakzioetan kontzientziak ez du parte hartzen, aritzen diren neuronak bizkarrezur-muinean baitaude eta, beraz, zerebroak ez dauka, zuzenean, zerikusirik. Erortzean adibidez, gorputza babesten du, erreflexuek azkar erreakzionatzeko aukera ematen digute eta eskuak jartzen ditugu.
2.2.2. Nerbio Sistema Periferikoa
Nerbio sistema periferikoa nerbio-sistema zentralaren eta gorputzeko organo eta egituren artean kokatzen da. Gorputz osoan zehar banatzen diren zuntzez eta kordoiz dago osatuta. Nerbio sistema periferikoak nerbio sistema zentrala zentzumen errezeptoreekin, muskuluekin eta guruinekin lotzen du.
Nerbio sistema periferikoa bi azpi sistematan banatzen da: somatikoa eta autonomoa.
2.2.2.1. Sistema Somatikoa
Bere lana estimuluen mezuak igortzea da, bai kanpotik nerbio sistema zentralera doazenak bai nerbio sistema zentraletik muskuluetara doazenak. Borondatezko eginkizunak eta mugimendua. Adibidea: liburu bat hartzea nerbio sistema somatikoaren zuntz sorta bati dagokio.
Nerbio sentsitiboek (begikoak kasu honetan) gorputzetik zerebrora informazioa igortzen dute eta liburua kontzientearen eremuan sartzen da.
Informazioa prozesatu ondoren, nerbio motorrek zerebrotik muskuluetara igortzen dute informazioa, eta horrela, liburura iristean, besoa luzatu egiten da eta eskua zabaldu.
2.2.2.2. Sistema autonomoa edo begetatiboa
Funtzioak: Bihotzaren, digestio aparatuaren eta giltzurrunen mugimendua eta funtzionamendua kontrolatzen ditu. Beste funtzio batzuetan ere badu eragina, besteak beste, gorputzaren tenperaturaren erregulazioan, tentsio arterialean eta izerdiaren jarioan. Fenomenook ez dute zerebroaren kontrol beharrik, beraz inkontzienteki gertatzen dira. Horregatik deitzen zaio sistema honi autonomoa.
Banaketa:
1. Sistema sinpatikoa
Anatomikoki, bizkarrezurraren bi aldeetan zehar doazen bi nerbio kateek osatzen dute. Bere ibilbidean lodiune batzuk agertzen dira, gongoil sinpatikoak, alegia. Gongoil horietatik ateratzen dira erraietara doazen nerbio adarrak.
2. Sistema parasinpatikoa
Entzefaloaren azpitik ateratzen diren nerbio adarrek osatzen dute.
Bi sistemok, sinpatikoak eta parasinpatikoak, zenbait organo erregulatzen dituzte.
Sinpatikoak organoak kitzikatu egiten ditu eta parasinpatikoak lasaitu.
Sistema sinpatikoak jarduera fisikorako eta ekintzarako prestatzen du gorputza. Aktibatzen denean, bihotz taupadak arintzen ditu, presio arteriala gehitzen du eta glukosa eramaten du odolera. Parasinpatikoak, aktibatzen denean, kontrakoa egiten du. Bihotz taupadak moteldu, presioa gutxitu…
Zer da? Jokabideak zuzentzerakoan, Nerbio Sistema ez da bakarrik aritzen. Bai NS Zentralak eta bai NS Periferikoak sistema endokrinoarekin batera egiten dute lan. Sistema endokrinoa hormonak deritzen substantzia batzuk jariatzen dituen guruin multzoa da.
Funtzioa: Hormonak odolera isurtzen dira zuzenean eta eragin zuzena dute zelulen jardueran. Hormonek zerikusi handia dute gure bizitzaren alderdi askotan: hazkuntzan, ugalketan, metabolismoan, aldartean… Sistema endokrinoa, gorputzaren barruan oreka lortzeko eta mantentzeko, nerbio sistemarekin batera aritzen da.
Hipofisia
Sistema endokrinoa osatzen duten guruinen artean eragingarriena zerebroaren azpian dagoen hipofisia da.
Hipofisiak hormona ugari jariatzen ditu eta hormona horietako bakoitzak beste hainbat guruinetan du eragina: giltzurrun gainekoetan, tiroidean eta sexualetan beste batzuen artean.
Hipofisia hipotalamoak zuzentzen du.
Hipotalamoa: odolaren kimika kontrolatzen du eta zerebro osoko ordenak jasotzen ditu, berau baita sistema endokrinoaren eta nerbio sistemaren bitarteko jarduera koordinatzen duena.
Adibidea: Sistema endokrinoa eta nerbio sistema batera nola aritzen diren azaltzeko, organismoak tentsioari aurre egiten dionean ematen duen erantzuna da adibiderik onena. Larrialdi batean, nerbio sistema sinpatikoak gorputzaren baliabideak martxan jartzen ditu:
Odola bidaltzen du bihotzera, nerbio sistema zentralera eta muskuluetara, horrela, pertsonak argi pentsatuko du eta azkar erreakzionatzeko aukera izango du.
Gainera, odola prestatzen du erraz koagula dadin eta arnasa sakontzen du, odolak oxigeno gehiago har dezan eta gorputzak erregai gehiago izan dezan.
Era berean, giltzurrun gaineko guruinei adrenalina eta noradrenalina jariatzeko ordena ematen die, esfortzua eskatzen duten jokabideak egiteko gaitasuna emateko. Bi hormona hauei zor diegu emozioetan izaten ditugun sintoma fisikoak. Tentsio eta beldur egoeretan adrenalina askatzen da, gizakia mehatxatuta sentitzen denean, izualdietan, irakasleak eskolan eginiko galderaren aurrean, amesgaiztoetan eta antzeko egoeretan, bihotz erritmoa arindu egiten da, tentsio arteriala igo, digestioaren jarduera jaitsi eta izerdia eta tonu muskularra areagotu.
2.4. Zerebroaren eragina ezagutzan eta jokabidean
2.4.1. Zerebroaren egitura eta funtzioak
Zer da? Zerebroak kilo bat inguruko intxaur mamiaren itxura du eta bizkarrezurraren goiko aldean dago. Hainbat egitura berezi ditu, besteak beste: sistema linbikoa eta kortex zerebrala (garun azala).
Sistema linbikoa
Guruin endokrinoen hormona jarioa kontrolatuz, emozioetan eta motibazioetan eragiten du.
Sistema linbikoaren egitura nagusia lehen aipatu dugun hipotalamoa da, eragina baitu gosean, egarrian, tenperaturan eta sexu jokabidean. Esan dugun bezala, gorputzaren barne-orekaren ardura nagusia ere hipotalamoari dagokio. Adibidez, gorputzeko likidoen neurria edo tenperatura nabarmen jaitsiko balira, hipotalamoa aldaketa horietan ohartuko litzateke eta jokabidean eta fisiologian eragingo luke: jokabidean egarria sentiaraziz, eta fisiologian, nerbio sistema autonomoaren eta sistema endokrinoaren funtzionamendua arinduz.
2.4.2. Kortexa eta informazioaren prozesaketa
Zer da? Zerebroaren azalera osoan zehar zabaltzen da. Zerebroak dauzkan neuronen hiru laurdenak kortexean daude. Lehen esan bezala, itxura aldetik kortexa zimurrez eta tolesturaz beteta dago, bi milimetroko lodiera du eta, jokabideari dagokionez, parterik garrantzitsuena da, eragina baitu kontzientzian, borondatean eta prozesu psikologiko guztietan.
Nolakoa da?
Tolestura handi baten bidez, ia neurri berdina duten bi hemisferiotan banatzen da.
Zerebroa aztertzerakoan, neurologoek hemisferio bakoitza lau zatitan banatu ohi dute: Lau zati horiek lobuluak dira:
Lobulu frontalak bekokian.
Lobulu parietalak buruaren goialdean.
Lobulu okzipitalak buruaren atzealdean.
Lobulu tenporalak belarrien gainean.
Orokorrean, inguru motorra lobulu frontalen atzeko aldeari dagokio eta sentimenezkoa lobulu parietalen aurreko aldeari. Erdiko arteka edo Rolandoren arteka deitzen den artekak frontaleko une motorra eta parietaleko une sentsitiboa banatzen ditu.
Funtzioak: Esan genezake kortexak 3 funtzio mota dituela:
1. Hartzailea, sentsazioei dagokiena.
2. Motorra, mugimenduari dagokiona.
3. Berez psikikoak diren funtzioak.
2.4.2.1. Zentzumen-eremua eta zentzumenen funtzioak
1.Eremu sentsitiboa Rolandoren arteka inguratzen duen tolesdura luze batean zehar doa. Arteka estua eta zeharkakoa da, diadema baten antzekoa.
2. Zerebroaren azalean zentzumenei dagozkien eremuen araberako