3. gaia: Gogamen-prozesuak (I): Pertzepzioa

1. Sentsazioak eta Estimuluak

2. Pertzepzioaren definizioa

3. Pertzepzio motak

4. Pertzepzioaren osagarriak

5. Pertzepzioan eragina duten faktoreak

6. Pertzepzioaren printzipio eta legeak

7. Pertzepzioaren nahasteak

3.1.   Sentsazioak eta Estimuluak

Adibideak

Zentzumen guztiak ondo dauzkan pertsonak argia ikusten du, soinuak entzuten eta usainak hartzen ditu; zerbait ukitzen duenean, beroaz, hotzaz, gogortasunaz edo leuntasunaz jabetzen da. Horiek guztiak sentsazioak dira.

Sentsazioa

Estimulu bati erantzunez zentzumen datuak jasotzea da. Beste era batera esanda, edozein energia motak zentzumen organoren bat estimulatzen duenean gertatzen dena da.

Estimulua

Zentzumen organoak kitzikatzen dituen energia da.

 

Adibidea

Hots-uhinak, egarria sentiarazten duten erreakzio kimikoak…

Garrantzitsua da kontuan izatea zentzumenetara iristen diren estimulu guztiak ez direla sentsazioak eragiteko gai. Gizakion begiek, esate baterako, ikusmenaren eremuaren zati txiki bat baino ez dute atzematen; era berean, animalia batzuk gizakiok atzemateko gai ez garen soinu baxuak eta usainaren zenbait ezaugarri atzemateko gai dira. Beraz, estimulu bat atzeman ahal izateko, estimulu horrek neurri zehatz batzuen artean egon behar du.

Psikofisika

Definizioa: Estimuluen neurriak aztertzen dituen psikologiaren alorra da.

Atalasea: Psikofisikak kontzeptu hau erabili ohi du neurriok nolakoak diren adierazteko:

Gutxieneko atalase absolutua: Hartzaileak sentsazioa jaso dezan estimuluak behar duen gutxieneko neurria adierazten du. Esate baterako, norbaiten eskuan paper orriak banan-banan ipintzen joaten bagara, pertsona horrek ez du lehenbiziko orriaren pisua sentituko. Baina orriak ipintzen jarraituz gero, pisua sentitzen hasiko den momentua iritsiko da. Pisua sentitzen hasten den momentu horixe da pisuaren sentsazioaren gutxieneko atalasea.

Gehienezko atalase absolutua: Hartzaileak atzeman dezakeen estimuluaren gehienezko neurria adierazten du. Adibidez, gure belarria ez da gai maila zehatza batetik gorako (gehienezko atalasetik gorako) zaratarik entzuteko.

Atalase bereizgarria: antzeko estimuluak bereizteko gai garen unea adierazten duen atalasea.

3.2. Pertzepzioaren definizioa

 Adibidea

Bidea zeharkatzerakoan, gureganantz automobila dator; nola erabakitzen dugu beste aldera pasa gaitezkeela?

Zenbaitetan norbaiti edo zerbaiti begira gaude eta ez dugu ikusten. Ikusmen arazorik ez badugu ikusi beharko genuke; hala ere, irudi hura ez da gure zerebroan grabatu. Inoiz, pelikularen batean (Futuroscope), txirrista erraldoiaren eszena bat ikusi dugunean, barrena astindu digu eta zentzumenak gainditzen dituen pertzepzioaren alderdi bat bizi izan dugu.

Definizioa: Informazioa zentzumenetatik jaso eta, informazio hori prozesatzean datza.

Funtzionamendua

Pertzepzioaren prozesuetan zerebroak informazioa jaso eta deskodetu egin behar du eta, ondoren, informazio horri esanahia eman behar dio, landu eta gorde ahal izateko.

 Nolakoa da? Selektiboa, eraikitzailea eta interpretatzailea da.

3.3.   Pertzepzio-motak

Pertzepzioa burutzeko, kanpoko objektu bat behar da, hautematen dugun objektua, alegia. Bestela, haluzinazioa dela esaten dugu. Hautematen ditugun objektuen arabera, hiru pertzepzio mota bereiz ditzakegu:

Pertzepzio erreala edo objektu fisikoen pertzepzioa. Adibidez: boligrafo bat edo mahai bat atzematea, lore bat usaintzea, zarata bat entzutea… 

Pertzepzio pertsonala edo pertsonen pertzepzioa. Pertsona bat hautematea, bere ezaugarri fisikoez gain, ezaugarri psikologikoez jabetzea da. Ezaugarriok ez dira fisikoki agertzen, horregatik, zentzumenen gainetiko bideak erabili behar izaten ditugu hauteman ahal izateko.

Pertzepzio soziala edo talde eta errealitate sozialen pertzepzioa. Adibidez, zenbait kolektibo hautemateko era: beste arraza batekoak, eliza katolikoa, inmigranteak…

3.4.   Pertzepzioaren osagarriak

3.4.1.           Zentzumenen prozesua

Informazioaz jabetzeko lehen fasea sentsazioa da eta edozein energia motak zentzumen organoren bat estimulatzen duenean gertatzen da.

Gizakiok zentzumenen bitartez jasotzen dugu informazioa. Bost zentzumen dauzkagu kanpoko informazioa jasotzeko: ikusmena, dastamena, entzumena, usaimena eta ukimena. Baina badauzkagu organismo barruko informazioa jasotzen duten beste zentzumen batzuk ere mugimendua sentiarazten digutenak.

3.4.2.           Prozesu sinbolikoa

Pertzepzioak errealitateari egitura ematea dakar, hau da, zentzuek jasotzen duten informazioa interpretatu eta antolatzea. Eta prozesu horrek sinbolizatzea dakar berarekin, hautemandako gauza bakoitza kontzeptu jakin batekin lotzen baitugu.

3.4.3.           Afektuzko prozesua

Munduarekin dauzkagun harremanak ulertzeko, ezin dugu gure izaera ahaztu, ezta gauzekin dugun aurretiko esperientzia ere. Txakurra hautematea jarduera atsegina edo ezatsegina izan daiteke, txakurrekin lehenago izan ditugun esperientzien arabera.  

3.5.  Pertzepzioan eragina duten faktoreak

3.5.1.           Estimuluen eta zentzumenen ezaugarriak (2)

1. Pertzepzioa aztertzeko orduan, psikologoek bi jarrera izan ohi dute: jatorrizkoa eta enpirikoa.

Jatorrizkoa defendatzen dutenentzat, faktore genetikoak dira pertzepzioan eragina duten bakarrak. Hautematen duen pertsonaren zentzumen organikoek eta nerbio bideek atzematen dute errealitatea.

Enpiristentzat, hautemate jardueran, ikastea oinarrizkoa da.

2. Gaur egun ezin da ukatu biek dutela eragina hautemate prozesuan, bai jatorrizko elementuak, bai ikasitakoak.

 

3.5.2.           Pertzepzio-egoerak eta hartzailearen ezaugarriak (9)

Hautematen dugun guztia pertzepzio-egoeraren eraginpean dago; pertsonaren aldez aurreko jarrerak eta esperientziak baldintzatu egiten dute hautematen dena.

Pertsonen pertzepzio egoeran eragina duten faktoreak:

1.      Motibazioa: Esperientzien arabera, gose eta egarri diren pertsonek janari eta edarien irudiak beste edozein irudi baino distiratsuago hautematen dituzte.

2.      Aginduak:  Aurretik ematen diren aginduek eragina izan dezakete pertzepzio egoeran.

3.      Ingurua:  Estimulu  bat ohikoa ez den inguru batean agertzen bada, zailagoa izaten da atzematea. Adibidez, emakume bat beti moja jantzita ikusi izan badugu, kaleko arropak janzten dituenean, zailagoa izango zaigu emakume hori ezagutzea…

4.      Aurreikuspena:  Hauteman behar duguna aurretik badakigu, azkarrago hautemango dugu.

5.      Faktore kulturalak:  Herri bakoitzaren ohiturek eta sinesmenek eragin handia dute dudarik gabe, hautemateko orduan.

6.      Aurretiko esperientzia: Aurretik bizi izan dugunak eragin nabarmena du hautematean.

7.      Bakoitzaren berezitasunak: Hautematen duen pertsonaren ezaugarriek, izaerak eta bere gizarte taldearen eraginak asko mugatzen dute pertsona horren pertzepzioa.

8.      Gizarte taldeak ere eragin handia du pertzepzioan. Aberats batek eta pobre batek ez dute berdin hautemango 50 euroko billetea. Era berean, ingurua garbi ikusten ohituta dagoenak askoz arinago hautemango du zikinkeria, eta alderantziz.

9.      …

3.6.  Pertzepzioaren printzipioak eta legeak

3.6.1.           Estimuluen lege bateratzaileak (4)

1.       Hurbiltasunaren legea: Elkarrengandik hurbil dauden antzeko elementuak irudi bakarra osatuko balute bezala hautemateko joera.

2.       Antzekotasunaren legea: Antzekoak diren objektuak talde berekoak izango balira bezala hautemateko joera.

3.      Jarraitasunaren legea: Norabide berean doazen elementuak irudi bera osatuko balute bezala antzemateko joera.

4.       Itxiduraren legea: Osatzeke dagoen irudia osoa balitz bezala hautemateko joera.

3.6.2.           Irudi-hondoaren pertzepzioa

Edozer hautematean, lehenik eta behin, eragiketa bat egin ohi dugu: irudia eta hondoa bereiztu, irudi hutsa hautemanez: Rubin-en kopa

3.6.3.           Konstantzia

Hautematen dugunaren osagai gutxi mantentzen dira bere horretan: gure posizioaren arabera, objektuen tamaina aldatu egiten da; perspektibaren arabera, forma aldatu egiten da…

 Zerebrora estimuluak iritsi ahala objektuen pertzepzioa aldatuko balitz, ezin izango genituzke gauzak ezagutu, etengabe aldatuko lirateke eta. Ezin izango genuke ikasi eta ez genuke oroimenik izango. Zaila litzateke horrela bizitzea.

3.6.4.  Itxurazko mugimendua

Geldirik dauden bi ikusmen estimulu edo gehiago abiadura jakin batean eta elkarren atzetik erakutsiz gero, mugimendu erreala balitz bezala hautemango ditugu (zinema).

3.7. Pertzepzioaren nahasteak

Sasipertzepzioa egiazkoak ez diren gauzak edo errealitatean ez diren moduan hautematean datza. Garrantzitsuenak ondorengoak dira:

3.7.1.  Haluzinazioak

Objekturik gabeko pertzepzioa da, hau da, existitzen ez diren gauzak hautematea (ahotsak entzun, irudiak ikusi (ispilatzeak), usaindu…).

Arazo hau dutenek ez dituzte bereizten fikzioa eta errealitatea; ezin dituzte eragotzi eta euren bizitzaren parte garrantzitsu bihurtzen dira.

3.7.2. Haluzinosiak

Aurrekoaren atzekoa da, baina nahaste hau duten pertsonak konturatu egiten dira hautematen dutena faltsua dela, ez dela erreala eta zerbait anormala gertatzen ari dela.

3.7.3. Ilusioak

Patologia honetan hautemandako objektua badago, baina deformatuta hautematen da, distortsionatuta. Beraz ilusioak hautemate faltsuak dira.

 Ilusio geometrikoak:

 Ilusio anbiguoak:

 Irudi paradoxikoak: