Psikologia 6. gaia

Breuer

6.1. Zer da nortasuna? (Etimol, Ciceron (4), Ezaugarri nagusia, Beste ezaugarri garrantzitsuak (2))

Etimologikoki, “pertsonalitatea” (nortasuna) eta “pertsona” grezierako “prosopon” terminotik datoz. Jatorriz hitz hori antzerkietan antzezleek erabiltzen zituzten maskarak izendatzeko erabili ohi zen. Nortasuna hitza, beraz, besteei ematen diegun irudia adierazteko erabiliko litzateke. Baina “prosopon” hitza mundu klasikoan bertan ere esanahia aldatuz joan zen.

Ciceron: Politikari, hizlari eta filosofo erromatar ospetsua zen. Pertsona eta bere izaera finkatzen dituen lau ezaugarri aipatu zituen:

Ezaugarri nagusia: Ez dauka inolako funtsik baten batek nortasuna duela edo besteren batek inolako nortasunik ez duela esateak. Gizaki guztiok dugu geure nortasun berezia eta ez dago nortasun handiko edo nortasunik gabeko inor.

1. Nortasuna ez da gauza erreala, ez da uki daitekeen zerbait. Pentsamoldeen, motiboen, emozioen eta interesen multzoaren osotasuna adierazten duen zerbait da, eta hainbat egoeraren aurrean zein jokabide hartuko dugun iragartzen digu.

2. Nahiz eta herentzia genetikoan oinarritu, giroak ere eragin handia du nortasuna eratzeko orduan eta, nahiko egonkorra den arren, bizitzan zehar, garatu eta aldatu egin daiteke.

Vienako Unibertsitatean neurologian espezializatu zen eta sail horretako psikologia arloa ikertu zuen.

Teoria eta teknikak: XIX. mendearen erdia aldera, Freud-ek nortasunari buruzko lehenengo teoria orokorra garatu zuen. Freud arazo emozionalen tratamenduan espezializatu zen eta, horretarako, teknika bereziak eta bitxiak erabili zituen: lehenengo hipnosia eta gero Breuer bere irakasleak erabili ohi zuen teknika, hots: pazienteekin beren arazoei buruz mintzatzea; azken teknika horren bidez, arazoen sintoma batzuk desagertu egiten zirela uste zuen Freud-ek.

Sintomen jatorria: Elkarrizketaren teknikarekin lortzen zituen aldaketak azaldu nahian, sintomen jatorria aztertzen saiatu zen Freud eta ondorio hauetara iritsi zen:

Gizakien jokabidea ez da kasualitatez gertatzen. Hitz guztiek, pentsamendu guztiek eta ekintza guztiek arrazoi bat dute, nahiz eta guk, askotan, arrazoi hori zein den ez dakigu, gure jokabideen motiboak inkontzienteak baitira.

Haurtzaroaren lehen faseko esperientziek eragin handia dute bizitzaren eboluzioan.

Oinarria: Freud-ek beste teoria garrantzitsu bat ere osatu zuen, nortasunaren garapenarenari buruzko teoria. Freud-en iritziz, haurtzaroan zehar fase psikosexual desberdinak garatu behar izaten ditugu. Fase bakoitzari gorputz-atal bat dagokio eta atal bakoitza plazera lortzeko iturria da.

Erregresioa: Hazkundearen aurreko estadioetara itzultzea izango litzateke. Adibidez, gernua kontrolatzen ikasi duen ume batek, beste anaia-arrebetako bat jaiotzean, berriro kontrola galtzea. Umetan garatutako fase bakoitzean izaten dugun arrakastak edo porrotak heldutasunean izango dugun nortasunaren berezitasunak baldintzatuko ditu. Freud-en ustez, pertsona fase batean finkatuta gera daiteke edo fase hori ezin badu garatu, lehenago garatu duen fasera itzuliko da (erregresioa).

Fase Orala: Lehenengo fasea da. Jaiotzatik urte eta erdi urtera arte irauten du gutxi gorabehera. Umearentzat lehen plazer iturria ahoa da; hortik datorkio izena fase honi. Garapenaren aldi pasiboena da eta umeak besteen ezinbesteko beharra du. Plazer sentsualak ahoaren inguruan biltzen direnez gero, umeari xurgatzea, haginka egitea etab. gustatzen zaio.

Freud-en ustez, fase oralean pertsonari behar baino gehiago edo behar baino gutxiago ematen bazaio, fase horretan finkatuta gerta daiteke. Umeak gehiegizko saria jaso badu, helduaroan, nortasun orala deritzona gara dezake, menpekoa eta konformista den nortasuna, alegia, eta agian, ahoaren bidez plazera lortzen jarraitzeko asmoz, gehiegi jango du, erretzailea izango da edo etengabe hitz egingo du. Eta, alderantziz, umeak fase oralean bere gutxieneko eskaerak ez baditu bete, kontrako nortasuna gara dezake, eta, helduaroan, urduritasuna eta hitz egiteko era aldakorra izango ditu.

Fase Anala: Bigarren fase honek lehenbiziko urte eta erditik 3 urtera arteko iraupena du. Garai honetan gurasoek esfinterren kontrola irakasteko ahalegina egiten dute. Freud-en ustez, ipurdi-ingurua da plazeraren iturria. Umeak plazera lortzen du kaka egitean, baina jakin behar du plazer hori edonoiz eta edonon ezin dela lortu; beraz, interferentzia bat sortuko da gogoaren eta beharraren artean eta umeak behar den lekuan eta behar denean egiten ikasi beharko du.

Interferentzia honi ematen zaion erantzunaren arabera garatuko da nortasun anala. Umeari esfinterrak kontrolatzen irakasten diogunean, garbia izaten eta orduak betetzen ere irakasten diogu. Horregatik, nortasun anala garatzen duen pertsona ordenaren eta garbitasunaren zalea izango da, eta askotan, gauzak gordetzeko joera izango du; berarentzat dirua eta aurreratzea balio oso garrantzitsuak izango dira. Hala ere, umeak gurasoek inposatutako heziketa horren kontrako jokabidea har dezake. Horrela bada, nortasun burugogorra, arduragabea eta nahasia izan dezake.

Fase Falikoa: Hirugarren fasea da. 3 eta 6 urte bitartean garatzen da. Fase honetan, umeak genitaletatik lortzen du plazera. Mutilek amarengana zuzenduko dituzte sexu bulkadak, ama izan baita gehien zaindu eta maitatu dituena, eta aitarenganako gorrotoa eta zeloak izango dituzte. Umeari beldurra ematen dio aitak bere desioak ezagutzea. Freud-ek sentimendu talde honi Edipo konplexua deitu zion. Psikoanalisiaren ikuspuntutik, umeak Edipo konplexua ondo konpontzen ez badu, helduaroan, bi nortasun hauetariko bat gara dezake: emakumeekin harremanak izateko joera nabarmena erakusten duena (Don Juan-en mitoa) edo, alderantziz, emakumea desioak betetzeko objektu gisa ukatzen duena (homosexualitatea).

Nola garatzen da, orduan, neskaren fase falikoa? Horixe izan da, hain zuzen ere, Freud-en teoriaren alderdirik eztabaidatuena. Freud-en hitzetan, neskak ere, hasiera batean, amarengana zuzenduko ditu sexu-bulkadak, baina, laster, aitarengana aldatuko ditu. Honi Elektra konplexua deitu zion. Gatazka horri bide egokia ematen ez badio, neskak ere, helduaroan, bi nortasun hauetariko bat garatuko du: gizona konkistatzen obsesionatuta dagoena edo gizonengan plazera eta desioa bilatzeari uko egiten diona.

Bi konplexu horietan, gatazkari irtenbidea emateko, umeak bere sexu bera duen gurasoarekin identifikatu behar du, hau da, mutila aitarekin eta neska amarekin. Gure nortasun sexuala, emakumea edo gizona izatearen esanahia, identifikazio horren araberakoa izango da.

Latentzia Fasea: Aipaturiko hiru etapotan gertatutakoaren arabera, nortasunaren funtsezko ezaugarriak sei urteren inguruan ezarriko dira eta, Edipo eta Elektra konplexua gainditu ondoren, sexualitatea “lo” geldituko den latentzia fasea deritzona hasiko da.

Fase Genitala: Fase horrek pubertarora arte irauten du, pubertaroan behar sexuala berriro pizten baita. Pubertaroa ondo gaindituz gero, gaztea heldua dela esan genezake eta fase genitalera iritsiko da. Azken fase horretan, pertsona heldua beste pertsona helduekin sexu eta maitasun harremanak izateko gai da.

Kretschmer eta tipoak: Psikiatra famatu hau gauza batez ohartu zen: buruko arazoak zituzten gaixoek, sufritzen zituzten nahasteen arabera, itxura fisiko desberdinak zituztela. Behaketa horretan oinarrituz osatu zuen bere tipologia. Tipologia horretan, tipo somatikoa eta psikologikoa erlazionatzeaz gain, tipo bakoitzak nahastetarako zein joera duen ere adierazten du. Hona hemen ezarri zituen tipoak:

Sheldon eta tipoak: Bere ustez, gorpuzkerak gizakiaren nortasuna baldintzatzen du, beraz, nortasuna ikertzeko metodorik egokiena anatomia eta fisiologia aztertzea da. Hona hemen ezarri zituen tipoak:

Endomorfoak: Itxura biguna eta borobila dute, patxadarako joera; garrantzi handia ematen diote janariari, lagunak egiteko erraztasuna dute eta alaiak dira.

Mesomorfoak: Itxura indartsua eta muskulutsua dute, oso abenturazaleak, energia handikoak eta ausartak dira; oldarkorrak dira, zakarrak harremanetan, arrakasta lortzen dute eta oso aktiboak dira.

Ektomorfoak: Itxura argala eta leuna dute. Bakartiak dira, emozioak nekez adierazten dituzte eta harremanetarako zailtasunak dituzte.

Psikologo gehienen ustez, nortasuna konplexuegia da tipologia gutxi batzuekin deskribatu ahal izateko. Arazo horren alternatiba berezitasunen azterketa izan da: egoera desberdinen aurrean ematen diren erantzunen sendotasuna eta iraupena. Horregatik, nortasunaren dimentsio iraunkor hori ezagutuz gero, gizabanakoaren portaera nolakoa izango den esan ahal izango dugu.

Cattell-ek, milaka pertsonekin ikerketa sakon bat egin ondoren, 16 berezitasun deskribatu zituen eta berezitasun horietan oinarrituz, gaur egun oso ezaguna den 16PF deritzon nortasuna aztertzeko testa asmatu zuen.

Horrez gain, gaur egun beste test bat ere erabili ohi da nortasuna deskribatzeko, behar bada 16PF baino zehatzagoa dena, MMPI izenekoa.

Oinarria: Humanismoaren printzipioak ez dira kasu klinikoen azterketan oinarritzen, pertsona osasuntsuen ezaugarriak aztertzean baizik. Nortasunaren azterketan aritutako bi humanista garrantzitsuenak Maslow eta Rogers dira.

Maslow (1903-1970): Bere ustez, mailakatutako beharrek motibatzen dute gizakia. Beheko mailako beharrak asez gero, hurrengo mailakoak asetzeko bulkada sentituko dugu, pertsonok gure ahalmena gauzatzeko joera baitugu. Joera horri autoerrealizazioa deitu zion Maslow-k.

Autoerrealizazio osoa lortu duten pertsonek ezaugarri komunak izango dituzte: errealitatea argi eta erraz atzemango dute, espontaneoak izango dira, iritzi autonomoa izango dute, euren buruarekin konfiantza handia izango dute, betebehar zehatzak burutzeko ahalmena erakutsiko dute eta harreman sakonak lortzeko erraztasuna izango dute.

Rogers (1902-1982): Bere ustez, gizakia zintzoa da eta bere sentimenduen arabera jokatu ohi du, besteek oztoporik jartzen ez dioten bitartean: besteak dira, beren jokabideekin, gure errealitatea distortsionatzen digutenak, erreprimitzen gaituztenak edo arazo emozionalak sufritzera bultzatzen gaituztenak.

Rogers-en teoria norberaren kontzeptuan oinarritzen da, hau da, autokontzeptuan, eta horixe da, hain zuzen ere, nortasunaren ardatza. Bi faktoreen arabera eraikitzen da autokontzeptua:

Watson: Konduktistentzat nortasuna ikasitakoaren ondorioa da. Watson psikologoaren hitzetan, jaioberria orrialde zuri baten modukoa da eta giroa orrialde horretan bere nortasuna idazten joango da. Emozio gehienak ikasitakoak dira.

Skinner: Bere ustez, ikasten dugun beste edozer bezala, garen bezalakoak izaten ere ikasi egiten dugu. Nortasuna berezko aspektu inkontzientean, moralean edo emozionalean, “ez dela existitzen” esatera ere iritsi zen. Skinner-en ustez, nortasuna gezurretako produktua da, besteen jokabideak berezko ezaugarrien araberakoak direla pentsatze hutsa da, ezaugarri horiek begiratzen duenaren begietan baino ez baitaude.

Autore honek jokabidea egoera bakoitzean agertzen diren gertakizun zehatz batzuen ondorio dela dio.

~~Konduktismoa:~~ Muturreko konduktismoa baztertzen joan da azken hamarkadetan, eta soziokognitiboa deritzon joerak ordezkatu du.

Gizabanakoaren nortasuna ezagutzeko Kelly-k konstrukto (eraikuntza) izenarekin definitu zituen kategoria kognitiboak ezagutu behar dira. Konstruktoa edo eraikuntza gertakizunei kategoriak ezartzeko eta jokabidea eratzeko gizakiak erabili ohi duen eredu pertsonala da, bakoitzak bere mundua ulertzeko eta eraikitzeko duen eredua, alegia.

Gizabanakoaren nortasuna ezagutzea, bere konstrutoen sistema ezagutzea da.

Hainbat psikologoek prozedurak asmatu edo erabili izan dituzte nortasuna aztertzeko eta deskribatzeko. Ondorengo ataletan, prozedura aipagarrienak ezagutuko ditugu:

6.3.1. Test proiektiboak (Def, Funtzionamendua, Roscharch, TAT, Test proiektibo grafikoak, Balorazioa)

Definizioa: Inkontzientea ebaluatzeko, hau da, pertsonengan gatazkak sortaraz ditzaketen sentimendu eta irrika ezkutuenak aztertzeko erabiltzen dira.

Funtzionamendua: Test hauen bidez, pertsona kontziente izan gabe, faktore horiek guztiak aztertu ahal izateko, pazienteari estimulu anbiguoa aurkeztu ondoren, ea zer ikusten duen galdetu edota estimulu horren inguruko istorioa kontatzeko esaten zaio. Pazienteak estimulu horri ematen dion esanahiak bere interesak eta gatazka azalduko ditu edo, beste era batera esanda, estimuluaren aurrean bere pentsamenduak eta emozioak proiektatuko ditu. Test hauek, teorikoki, psikoanalisian oinarritzen dira.

Psikiatra suitzar honek tintaz eginiko mantxak erabili zituen emozio eta ideia inkontzienteak azalarazteko estimulu gisa. Sistematikoki erabiltzen hasi zen, eta froga ugari egin ondoren, 10 lamina aukeratu zituen; horiexek dira gaur egun bere izena daraman testa osatzen dutenak.

Testa egiteko, pazienteari 10 laminak banan-banan erakutsi behar zaizkio eta lamina bakoitzean zer ikusten duen galdetu. Erantzunen arabera, nortasunaren profila egitea lor daiteke.

TAT: Murray-k asmatu zuen (1923). Hainbat lamina dira eta lamina bakoitzean egoera anbiguoetan agertzen diren pertsonaiak agertzen dira. Pazienteak erakusten zaion laminari buruzko istorio bat kontatu behar du, eta ikusten duen egoeraren aurretik zer gertatu den eta ondoren zer gertatuko den adieraziz. Kontaketen analisien bitartez, froga egiten duen pertsonaren sentimenduak, motibazioak eta gatazkak azter daitezke.

Marrazkietan oinarritzen dira nortasunaren azterketa egiteko. Testean erabili ohi diren marrazki ezagunenak giza irudia, zuhaitza eta familia dira. Pazienteari aipatutako marrazkietako bat egiteko eskatzen zaio. Irudiaren tamaina, distortsioak, irudi osoa ez egitea, marraren lodiera eta antzeko datuak aztertuz nortasunaren ezaugarriak azalduko dira.

Balorazioa: Froga proiektiboak baloratu eta interpretatzea oso zaila da eta, beraz, horrelako testak erabiltzen dituzten profesionalek oso ondo prestatuta egon behar dute.

Definizioa: Pertsonaren jokabideak deskribatzea dute helburua eta ez bere nortasun ezkutuaren dinamika ezagutzea.

Galdera sortak dira. Sorta bakoitzak nortasunaren ezaugarri bat, sentimendu talde bat edota jokabide mota bat aztertzen du. Esperientzia duten aztertzaile guztiek emaitza berak lortzen dituzte eta interpretazioa erantzunen zenbaketaren arabera egiten da, horrexegatik deitzen dira objektiboak.

MMPI testa: XX. mendeko 40. hamarkadaren hasieran Hathaway psikologoak eta McKinley psikiatrak osatu zuten. Egia ala gezurra erantzuteko 550 esaldiz osatzen da eta esaldiok eskala desberdinetan taldekatzen dira: barnerakoitasuna, paranoia, depresioa, gezurra, histeria, hipokondria… Eskala bakoitza burutzeko, pertsona osasuntsuei eta gaixo mentalei egin zitzaien proba eta batzuen eta besteen erantzunak konparatu zituzten. Adibidez, depresiboen erantzunak osasuntsuen erantzunekin konparatuz, “depresioa” deritzon eskala burutu zuten.

16PF: Castell eta bere laguntzaileek burutu zuten. Test honek nortasunaren 16 faktore neurtzen ditu 1etik 10erako eskala batean. 187 galdera dira eta galdera bakoitzak hiru erantzun ditu, bi muturrekoak eta bat erdikoa. Adibidez: “Zerbaitek oso haserre jartzen nauenean, arin lasaitzen naiz”

Galdera sorta bakoitzak faktore independente bat neurtzen du. Honako hauek dira 16 faktoreak:

Ebaluatzeko teknikarik ezagunena da eta arazo psikologikoak dituzten pertsonekin lan egiten duten guztiek erabili ohi dute teknika hau.

Elkarrizketa bidez, pertsonek euren sentimenduei, pentsamenduei edo gatazkei buruzko informazioa ematen dute.

Batez ere konduktistek erabili ohi duten metodoa da. Metodo zientifikoan informazioa jasotzeko erabili ohi den estrategia da. Behaketaren bidez, pertsonaren jokabide batzuen maiztasuna edo iraupena sistematikoki erregistra daitezke.

Faktoreak: Autokontzeptua bizitzan zehar eratzen da eta era batera edo bestera garatuko da, zenbait faktoreren eraginaren arabera:

1. Lehenengo faktorea besteek gutaz duten iritzia eta itxaropenak dira. Besteek aintzakotzat hartzea beharrezkoa da, besteen erreferentziarik gabe ez gara inor. Haurrak, txiki-txikitatik besteengan ikusten du bere burua, ispilua balitz bezala, eta beste horiek espero dutenera egokitzen da; horrela, bere autokontzeptua eratzen joango da. Rogers-en hitzetan: “Besteek era positiboan ikusten gaituztela sentitzea guk geure burua era positiboan ikustearen aurretik joan behar duen esperientzia da”. Adibidez, eskolan ikasle batek porrot egingo duela ikusten bada, ikasle horren ahalegina berarengandik espero denera egokituko da eta segur aski porrot egingo du. Irakasleak ikaslearengandik espero duenak bere ahalegina eta emaitzak baldintzatuko ditu.

2. Autokontzeptua eratzeko prozesuan eragina duen beste faktore bat pertsonak dituen arrakasta eta porrot esperientziak dira. Egoera bati aurre egiteko, gure aukeretan daukagun konfiantza ez da egoeraren beraren araberakoa izango, guk egoera hori nola atzematen dugunaren araberakoa baizik.

3. Pertsona jakin batzuen iritziaren garrantzia. Gurasoak, irakasleak eta adin bereko pertsonak izaten dira eta irizpidedun pertsonak deitzen zaie. Pertsona horien iritziak eragin desberdina du, bakoitzak bizi duen eboluzio-momentuaren arabera.

Funtzionamendua: Autokontzeptuaren eraketa bizitzaren lehen urteetan hasten da eta poliki-poliki indartzen joaten da hurrengo urteetan, bai zentzu positiboan bai negatiboan, eta, behin autokontzeptua indartzen bada, oso zaila da aldatzea denbora aurrera joan ahala. Batzuentzat autoestimu on bat lortzeko bizitzako azken aukera gaztaroan gertatzen da. Hori esatea gehiegizkoa den arren, egia da errazagoa dela ume bati autokontzeptu positiboa eratzen laguntzea, autoestimu baxua duen pertsona heldu bati aldatzen laguntzea baino.

Gaur egun: Garrantzi handia hartu du autoestimuaren kontuak. Azken ikerketen arabera, autoestimu handia dutenek gaixotasun gutxiago izaten dituzte, ondo egiten dute lo, errazago jasaten dituzte frustrazioak eta, orokorrean, zoriontsuagoak dira. Autoestimurik ez dutenek, ordea, depresioa izateko aukera handiago dute, urduriago bizi dira eta besteekin askoz kritikoagoak izaten dira.

		Psikologia 6. gaia